Op donderdag 2 april woonde VVBAD-directeur Jessica Jacobs de vergadering van de Commissie voor Cultuur, Jeugd, Sport en Media bij, waar relevante vragen omtrent de bibliotheeksector gesteld werden aan Vlaams minister Caroline Gennez (Vooruit). Voornamelijk de focus op AI-gegenereerde boeken en de impact van onbemande bezoekuren in bibliotheken trekken onze aandacht. Het volledige verslag vind je terug op de website van het Vlaams Parlement, we geven hier alvast een korte samenvatting.

AI-gegenereerde boeken

Naar aanleiding van een recent artikel in De Standaard over AI-gegenereerde boeken die de Vlaamse bibliotheken binnenkomen, stellen Bram Jacques (Groen) en Griet Vanryckegem (N-VA) zich vragen bij de transparantie en kwaliteit van deze collectiestukken. 

Minister Gennez beaamt de impact op de volledige boeken- en letterensector. Ze vermeldt daar duidelijk bij dat ze zich bewust is van de problematiek en de urgentie ervan en verwijst naar verschillende contacten met het BoekenOverleg, Cultuurconnect, Literatuur Vlaanderen, Iedereen Leest, de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) en de VVBAD. 

De minister geeft aan dat ze in samenwerking met de bibliotheeksector werkt aan een beleids- en afsprakenkader dat ervoor moet zorgen dat de lokale bibliotheken zich ondersteund voelen door Vlaanderen met respect voor de lokale autonomie. Daarbij ziet ze het “ondersteuningsbeleid van Cultuurconnect en het leesbevorderingsbeleid via Literatuur Vlaanderen en Iedereen Leest als de twee belangrijkste instrumenten.” Verder geeft de minister het belang aan van openbare bibliotheken als knooppunt en katalysator in cultuurbeleving: 

“In de beleids- en begrotingstoelichting 2026 hebben we aangegeven dat we dit jaar zullen onderzoeken hoe we, in overleg met de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- & Documentatie (VVBAD) en het Departement Cultuur, Jeugd en Media (CJM), het bibliotheekbeleid verder kunnen versterken om ze toe te laten beter in te spelen op maatschappelijke uitdagingen.”

Betreffende transparantie over AI-gegenereerde boeken, geeft minister Gennez duidelijk aan dat ze het BoekenOverleg steunt in hun vraag naar verplichte labeling bij gebruik van AI in de sector: “Een wettelijke transparantieverplichting sluit bovendien aan bij lopende Europese ontwikkelingen inzake AI, auteursrecht en consumentenbescherming.”

Door de stijging van dit soort boeken in de reguliere distributiekanalen wordt de identificatie ervan sterk bemoeilijkt. Bovendien staat het personeel in vele openbare bibliotheken onder druk en constateert de minister dat, waar ingezet wordt op gespecialiseerde collectiebeheerders, de AI-boeken beter uit de collectie geweerd worden. Gennez benadrukt dat de bibliotheek een betrouwbaarheid moet behouden waar gebruikers op kunnen rekenen. Ze sluit af met het belang van de VVBAD als beroepsvereniging, waar expertise-uitwisseling tussen bibliotheken gefaciliteerd wordt.

De vraag wordt uiteindelijk afgerond met een nuance van Vanryckegem: “Hoewel we ons bewust zijn van de mogelijk schadelijke gevolgen van AI-gegenereerde boeken vind ik niet dat we er altijd van moeten uitgaan dat AI sowieso een gevaar is, [...]. Het kan een nuttig hulpmiddel zijn, waar we ook mee moeten leren omgaan.”

De Raad van de Vlaamse Gemeenschapscommissie

Dezelfde problematiek kwam een dag later aan bod in de Raad van de Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC). De VGC heeft de decretale opdracht om de twintig Nederlandstalige openbare bibliotheken in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest te ondersteunen. In de praktijk doet zij dat via haar dienst Ondersteuning Bibliotheken in Brussel (OBiB).

Raadslid Lotte Stoops (Groen) wees met haar vraag om uitleg “betreffende het toenemend aantal AI-gegenereerde boeken in bibliotheken en minder mensenhanden” op de kwetsbaarheid van de Brusselse bibliotheken. Niet alleen dreigen AI-gegenereerde boeken de collecties binnen te sijpelen, bibliotheekmedewerkers missen ook de capaciteit om dat structureel te detecteren. Ze vroeg collegelid Ans Persoons (Vooruit), bevoegd voor Cultuur, Jeugd, Sport, Samenleven en Gemeenschapscentra, welke maatregelen de VGC kan nemen. Ook wilde ze weten of Persoons een wettelijke transparantieverplichting voor AI-gegenereerde boeken steunt.

Raadslid Sven Gatz (Anders) sloot zich aan bij de analyse van Stoops. Hij wees ook op het scheefgetrokken verdienmodel: grote technologiebedrijven verdienen aan met AI gemaakte boeken die op het werk van menselijke auteurs gebaseerd zijn, terwijl schrijvers zelf al nauwelijks van hun pen kunnen leven. AI-gegenereerde boeken horen volgens hem niet thuis in met overheidsgeld gefinancierde bibliotheken.

Collegelid Persoons erkende in haar antwoord dat AI-gegenereerde boeken niet in bibliotheken thuishoren. Ze benadrukte wel dat het verschijnsel voorlopig marginaal blijft. De VGC zal via OBiB vormingen aanbieden om bibliotheekmedewerkers te leren dergelijke boeken te herkennen. Persoons steunt de vraag naar transparantie, maar wijst erop dat regelgeving hierover grotendeels een Europese bevoegdheid is.

Over de personeelsbezetting maakte Persoons de kanttekening dat de negentien Brusselse gemeenten autonoom verantwoordelijk zijn voor hun Nederlandstalige bibliotheken. De personeelssubsidie die ze ontvangen, komt ook niet van de VGC, maar van de Vlaamse overheid, en volstaat niet om het volledige bibliotheekteam te financieren. De gemeenten moeten dus zelf bijkomende middelen voorzien. De VGC zelf wil de komende jaren vooral inzetten op leesbevordering.

Het volledige verslag van de Raad van de Vlaamse Gemeenschapscommissie vind je hier terug. Pagina 29 tot en met pagina 32 behandelen de AI-gegenereerde boeken.

Onbemande bezoekuren

Tijdens het overleg van de Commissie voor Cultuur, Jeugd, Sport en Media wordt ook de vraag over de onbemande bezoekuren van bibliotheken in Brussel en Vlaanderen gesteld door Frederik Sioen (Vooruit). Muntpunt is namelijk de eerste bibliotheek in een grootstad die dat implementeert in de hoofdbibliotheek. Onbemande openingsuren zorgen voor een verhoogde toegankelijkheid in de bibliotheek, maar de besparingscontext baart zorgen: ook het sociale contact en de hulp van bibliotheekmedewerkers is belangrijk, aldus Sioen.

Caroline Gennez bevestigt dat dit systeem in Muntpunt in een opstartfase zit, waarbij de aanpak de toegankelijkheid in bibliotheken kan vergroten en ze toelaat om te gaan met personeelskrapte. Volgens de gegevens van Cultuurconnect is dat systeem bij 42 openbare bibliotheken in Vlaanderen reeds geïmplementeerd in minstens 1 van hun vestigingen.

Minister Gennez noemt de onbemande openingsuren “een waardevolle praktijk die past binnen een bredere maatschappelijke evolutie waarbij bibliotheken zullen zoeken naar manieren om hun maatschappelijke rol en toegankelijkheid te versterken.” Ze nuanceert dat verder door te onderstrepen dat dit systeem eerder als een aanvulling beschouwd dient te worden en niet als een besparingsmaatregel:

"Vanuit het perspectief van leesbevordering is het belangrijk dat er menselijke interactie mogelijk blijft in de bibliotheken. Ik denk dat een goed evenwicht tussen bemande en onbemande bezoekuren [...] onze bibliotheken nog kan versterken tot de levendige, gemeenschapsvormende plekken die we willen dat ze zijn.”

Hoewel Bram Jacques hiermee instemt door het belang van de bibliotheek als derde plek ongeacht de openingsuren te vermelden, uit hij toch de bezorgdheid dat de bemande openingsuren vervangen zullen worden: “die sociale functie die bibliotheekmedewerkers hebben, mogen we zeker niet onderschatten.”

Leenvergoeding

Een andere vraag op de agenda was die van Frederik Sioen om uitleg over de centrale facturatie en de betaling van leenvergoedingen. Hij verwijst ook naar de bezorgdheid bij bibliotheken en lokale besturen over de beslissing om de leenvergoeding niet meer vanuit Vlaanderen te betalen.

Minister Gennez verklaart dat Cultuurconnect hier een faciliterende rol zal innemen met onder andere de VVBAD als stakeholder. Daarbij zal Cultuurconnect inzetten op data om vanaf 2028 een nauwgezette berekening te kunnen bieden. Dat zullen ze doen door een werkgroep op te richten met representatie vanuit openbare bibliotheken. 

Sioen reageert hierop dat ze, ook vanuit de gemeenteraad, de evolutie hiervan zullen blijven opvolgen. 

Tot slot bevestigt Gennez dat e-boeken, vanwege de huidige wetgeving, anders behandeld worden dan papieren exemplaren, maar dat dat verder bediscussieerd zal moeten worden met de federale collega’s.