Het internet is stuk

Het internet is een kritieke infrastructuur, waar we allemaal afhankelijk van zijn. Momenteel is het internet voor het leeuwendeel in handen van een paar private Amerikaanse techbedrijven. De hechte samenwerking tussen de regering Trump II en Silicon Valley heeft Europa eindelijk de ogen geopend voor de enorme kwetsbaarheid die gepaard gaat met deze afhankelijkheid.

Vooral jongeren zijn hiervan de dupe: het gebruik van socialemediaplatformen heeft negatieve bijwerkingen, met name op het mentale welzijn van jongeren. Rapporten laten zien dat het levensgeluk van jonge ‘gebruikers’ in de afgelopen paar jaar een flinke deuk opgelopen heeft. De belangrijkste oorzaak is het verdienmodel achter big tech: zo lang mogelijk de aandacht van de gebruiker vasthouden, zoveel mogelijk advertenties voorschotelen, en persoonlijke data verzamelen om te verkopen.

Artificiële intelligentie (AI) gebruikt die data om de menselijke cognitie te modelleren en daarop te anticiperen, maar ook om veel gerichter doelwitten te selecteren voor specifieke content. ‘Sociale’ media worden daarom steeds interessanter voor statelijke actoren, omdat ze geautomatiseerde en gepersonaliseerde propagandakanalen opleveren. Het internet kan enerzijds door staten en anderzijds door big tech doelbewust ingezet worden om de democratie te ondermijnen. In de hybride oorlogsvoering van tegenwoordig is dat een goedkope en eenvoudige manier om chaos en disrupties te veroorzaken.

Deze structurele problemen zijn langer bekend, en veel partijen werken al aan oplossingen. In dit artikel pleiten wij ervoor dat Europese publieke organisaties, inclusief openbare bibliotheken, intensiever gaan samenwerken aan een alternatief internet dat wij zelf beheren. Dat kan door het internet decentraal (Europees, nationaal, regionaal en lokaal) te organiseren, mét democratische inspraak en lokaal eigenaarschap. Een internet op basis van Europese waarden zoals federatieve samenwerking, open source, privacy en veiligheid. Zo kan internet ten dienste staan van de publieke verheffing en dus van een vitale samenleving.

Een alternatief internet vanuit de bibliotheek in tijden van grote geopolitieke spanningen

De grote afhankelijkheid van buitenlandse ‘disruptieve’ technologie en big tech wordt extra gevoeld in tijden van geopolitieke spanningen. Dat raakt ook onze landen, regio’s en buurten. Niet voor niets hebben Nederlandse huishoudens begin 2026 een overheidsbrochure in de brievenbus gekregen met daarin informatie over hoe je je kunt voorbereiden op een noodsituatie. Dat is een aanvulling op de aanbeveling om een noodpakket en contant geld in huis te halen voor het geval zich een ramp voordoet. Rampen kunnen toevallig plaatsvinden (door onkunde van de mens of door een natuurfenomeen) of kunnen moedwillig veroorzaakt worden. Secretarisgeneraal van de NAVO, Mark Rutte, zegt zelfs dat we ons geestelijk dienen voor te bereiden op een oorlogssituatie. De boodschap is helder: we moeten ons beter voorbereiden teneinde een crisis te kunnen doorstaan.

In de Nederlandse overheidsbrochure wordt een plek in de buurt genoemd waar mensen elkaar kunnen treffen wanneer er thuis geen internet of elektriciteit is, en er dus geen communicatie meer mogelijk is. Een plek waar de overheid informatie verstrekt, en waar mensen met de overheid kunnen communiceren. De openbare bibliotheek dient zich aan als de logische plek hiervoor. Dat bouwt voort op haar huidige maatschappelijke rol: de meeste bibliotheken hebben een Informatiepunt Digitale Overheid (IDO) en vanaf 1 januari 2027 hebben gemeentes in Nederland een wettelijke zorgplicht om bibliotheekvoorzieningen aan te bieden aan alle inwoners. Bibliotheken zijn immers kritische infrastructuur. Ook in de coronaperiode zijn ze als zodanig aangewezen, terwijl we er tijdens de corona-periode nog van uitgingen dat thuis altijd verbonden zou blijven met internet en elektriciteit: een idee waar nu geen zekerheid meer over bestaat en waar we ons dus beter op voorbereiden.

Mensen hebben tijdens crises een sterke behoefte aan contact met elkaar en met naasten. Volgens doctor Jori Kalkman, expert crisismanagement, hebben mensen twee fundamentele behoeftes tijdens een noodsituatie: elkaar treffen en informatie krijgen. Bij de stroomstoring in Spanje en Portugal van vorig jaar hadden mensen vooral nood aan meer duidelijkheid, bleek onder meer uit onderzoek van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV). Weten dat je bij de bibliotheek terechtkunt voor informatie en communicatie helpt om angst weg te nemen en het gevoel van kwetsbaarheid te verminderen.

In de ideale situatie is een bibliotheek-noodsteunpunt daarnaast een plek waar mensen niet alleen iets komen halen, maar ook iets komen brengen. Veel inwoners willen in tijden van crises iets betekenen voor een ander, dus is een noodsteunpunt in de bibliotheek een middel om dat te faciliteren en burenhulp te organiseren. Bij een ramp kan een bibliotheek desgewenst ook fungeren als lokale commandopost.

Technologische fundering van een back-upnetwerk

Het aanwijzen van bibliotheken als noodsteunpunten is de eerste stap. Om te garanderen dat daar betrouwbare informatie voorhanden is wanneer er geen internet of stroom is, dient een back-upnetwerk te worden uitgerold dat volledig gescheiden werkt van het huidige commerciële internet, en gekoppeld is aan decentrale elektriciteitsinfrastructuur. Daarnaast zijn de volgende eisen te stellen:

Het is een apart, decentraal netwerk met apparatuur die zéér energiezuinig is, zodat het zo lang mogelijk mee kan gaan op batterijen en hernieuwbare energie, voor het geval de centrale stroomvoorziening uitvalt of hapert.

• De netwerken zijn met speciale terabit-glasvezelkabels verbonden, en de verbindingen werken geheel los van het huidige internet. Deze eis heet ook wel ‘galvanisch gescheiden’.
• Het netwerk dient shockproof en waterproof te zijn, zodat het ook blijft werken bij aardverschuivingen en overstromingen, bijvoorbeeld door een dijkdoorbraak. Dat lukt door veel verbindingsredundantie en elektrische apparatuur boven zeeniveau te installeren, terwijl de glasvezels ook onder water blijven werken.
• De betrokken partijen zijn non-profit en dienen het publieke belang. Ze verbinden ook universiteiten, hogescholen, onderzoeks- en overheidsinstellingen. In Nederland denken we dan aan partijen zoals de Samenwerkende Universitaire Rekenfaciliteiten (SURF) en Stichting Government Roaming Nederland (Stichting govroam).

In Nederland liggen veel netwerken, maar het is steeds minder bekend hoe die netwerken nu precies gestructureerd zijn en beheerd worden: het alternatieve back-upnetwerk dient ook goed en snel te werken wanneer het gewone internet uit ligt, dus er mogen geen verborgen afhankelijkheden in zitten.

De basis van een nieuw, alternatief en publiek internet

Een publiek internet dat hierdoor mogelijk wordt, zal veel meer opleveren dan alleen noodinfrastructuur. Het alternatieve netwerk kan in vredestijd ook gebruikt worden voor het leveren van decentrale digitale diensten, zonder winstoogmerk, zonder targeting, zonder cookies en trackers, en zonder sturende en verslavende algoritmes. Bibliotheken hebben van oudsher respect voor lezersprivacy: dat principe geldt ook voor het publieke internet in tegenstelling tot het huidige commerciële internet.

Voor bijna alle bigtechapplicaties ligt er al een publieke variant op de plank, die relatief eenvoudig en goedkoop aangepast kan worden en op een eigen manier geïntegreerd. De valkuil, gegraven door big tech zelf, is dat veel mensen denken dat internet en computers te technisch zijn, en dan maar overgelaten moeten worden aan techneuten. Mensen worden daardoor slechts passieve consumenten, die gemakkelijk te beïnvloeden zijn door technische systemen.

Bibliotheken kunnen mensen helpen zich hiervan los te maken en hen laten inzien dat zij ook in het digitale landschap betekenisvolle inspraak hebben. Bibliotheken zijn goed gepositioneerd om te dienen als facilitator van digitale democratische betrokkenheid, waarbij mensen in plaatselijk verband zeggenschap krijgen over de inrichting en het gebruik van hun digitale landschap. Voor het digitaal organiseren van verenigingen of buurten kunnen applicaties zoals DeltaChat in plaats van WhatsApp gebruikt worden. Het web werkt goed voor publicaties als die een Digital Object Identifier (DOI) hebben en deze digitale objecten door bibliotheken gecategoriseerd en gearchiveerd worden, maar denk ook aan publicaties met behulp van applicaties zoals The Rogue Scholar (voor wetenschappelijke weblogs), Mastodon (in plaats van Twitter/X), en PeerTube (in plaats van YouTube/Vimeo).

De bibliotheek is een plek waar een groot deel van de bevolking in technologische ontwikkelingen meegenomen kan worden, en waar betrouwbare informatie rond de laatste wetenschappelijke inzichten qua technologie gedeeld wordt. Als universiteiten en hogescholen hun digitale lesmaterialen via dat publieke netwerk overzichtelijk delen, krijgen inwoners direct toegang tot hoogwaardig onderwijsmateriaal. Het publiek kan zo bijvoorbeeld leren hoe AI- en quantumtechnologie, chips en computers werken. Het is ook de plek om met elkaar te blijven evalueren en bespreken of technologie nog wel goed werkt, en te ontdekken waar verbetering nodig is. Hierdoor kunnen nog meer mensen zich vrijmaken van de huidige platforms en wordt technologie dienstbaar aan het onafhankelijk leren denken, zoals op het vroege internet.

Conclusie

Betrouwbare informatie- en communicatie-infrastructuur, die bibliotheken bieden in oorlogs- en vredestijd, heeft als basis een alternatief publiek internet, dat bibliotheken, universiteiten, hogescholen, onderzoeks- en overheidsinstellingen verbindt. Een alternatief dat het commerciële internet niet volledig hoeft te vervangen: er bestaan tenslotte ook publieke tv-zenders naast de commerciële tv-zenders. Het is echter onverstandig alléén van het commerciële internet afhankelijk te zijn, want het risico op disrupties en kwalijke effecten van big tech is te groot.

Bibliotheken hebben de mogelijkheid en de maatschappelijke verantwoordelijkheid om dit alternatief aan te bieden. Mensen en gemeenschappen worden door een nieuw netwerk in staat gesteld om, met hulp en begeleiding van de bibliotheek, autonomie en eigenaarschap te krijgen over het online digitale landschap en de onderliggende computer- en netwerktechnologie. Bibliotheken zijn een essentiële schakel voor een menselijk internet, dienstbaar aan de ontwikkeling en verheffing van mensen en gemeenschappen

Met dank aan Cor van Beuningen (Socires) voor het kritisch meelezen en het aandragen van verbeteringsvoorstellen.

Bibliografie

1. Norman, A.A., Marzuki, A.H., Faith, F., Hamid, S., Ghani, N.A., Ravana, S.D., Arshad, N.I., 2023. Technology dependency and impact during COVID-19: A systematic literature review and open challenges. IEEE Access, 11, pp. 40741-40760. (DOI: 10.1109/ACCESS.2023.3250770)
2. Deppe, C., Schaal, G.S., 2024. Cognitive warfare: a conceptual analysis of the NATO ACT cognitive warfare exploratory concept. Frontiers in Big Data, 7, p. 1452129. (DOI: 10.3389/fdata.2024.1452129)
3. Helliwell, J.F., Layard, R., Sachs, J.D., De Neve, J.-E., Aknin, L.B., Wang, S. (Eds.), 2026. World Happiness Report 2026. University of Oxford: Wellbeing Research Centre. (URL: https://files.worldhappiness.report/WHR26.pdf)
4. Munaro, A.C., Hübner Barcelos, R., Francisco Maffezzolli, E.C., Santos Rodrigues, J.P., Cabrera Paraiso, E., 2021. To engage or not engage? The features of video content on YouTube affecting digital consumer engagement. Journal of consumer behaviour, 20(5), pp. 1336-1352. (DOI: 10.1002/cb.1939)
5. Reviglio, U., 2022. The untamed and discreet role of data brokers in surveillance capitalism: a transnational and interdisciplinary overview. Internet Policy Review, 11(3), pp. 1-27. (DOI: 10.14763/2022.3.1670)
6. Frank, M.C., Goodman, N.D., 2025. Cognitive modeling using artificial intelligence. Annual Review of Psychology, 77. (DOI: 10.1146/annurev-psych-030625-040748)
7. Winseck, D., 2017. The geopolitical economy of the global internet infrastructure. Journal of Information Policy, 7, pp. 228-267. (DOI: 10.5325/jinfopoli.7.2017.0228)
8. Van Stokkom, B.A.M., 2011. De noodzaak van verheffing. Over mateloosheid en de hegemonie van de 'eigen keuze'-doctrine (letter to editor). Socialisme & Democratie, 68, 7, pp. 45-58. (URL: https://hdl.handle.net/2066/102334)
9. De Ruiter, J., Schutijser, C., 2021. Next-generation internet at terabit speed: SCION in P4. In Proceedings of the 17th International Conference on emerging Networking EXperiments and Technologies, pp. 119-125. (DOI: 10.1145/3485983.3494839)
10. Song, Y., Mareková, L., Paterson, K.G., 2024. Cryptographic analysis of Delta Chat. In 33rd USENIX Security Symposium (USENIX Security 24) (pp. 6363-6380). (ISBN: 978-1-939133-44-1)
11. Raman, A., Joglekar, S., Cristofaro, E.D., Sastry, N., Tyson, G., 2019. Challenges in the decentralised web: The Mastodon case. In Proceedings of the internet measurement conference (pp. 217-229). (DOI: 10.1145/3355369.3355572)
12. Hu, Y., Duan, L., 2025. Human-in-the-loop Learning Through Decentralized Communication Mechanisms. In Proceedings of the Twenty-sixth International Symposium on Theory, Algorithmic Foundations, and Protocol Design for Mobile Networks and Mobile Computing (pp. 331-340). (DOI: 10.1145/3704413.3764461)
13. NOS, NAVO-baas Rutte: Tijd om ons geestelijk voor te bereiden op oorlog, 12 december 2024.
14. Krishnan, A., 2024. Fifth Generation Warfare: Dominating the Human Domain. Routledge. (DOI: 10.4324/9781003396963)
15. Kalkman, J.P., 2020. Frontline workers in crisis management. In Oxford Research Encyclopedia of Politics. (DOI: 10.1093/acrefore/9780190228637.013.1527)
16. Zijderveld, H.J.T., Kalkman, J.P., 2023. Emergent organizing: Origins and evolution of temporary crisis response organizations. International Journal of Project Management, 41(5), p.102496. (DOI: 10.1016/j.ijproman.2023.102496)
17. Sabolić, D., Ivanković, I., Bunčec, Z., Skok, S., 2025, November. The April 28 Iberian Blackout: Technical Insights From Official Sources Available in June 2025. In 2025 IEEE PES Conference on Innovative Smart Grid Technologies-Middle East (ISGT Middle East) (pp. 1-5). IEEE. (DOI: 10.1109/ISGTMiddleEast65737.2025.11314417)
18. J. Landsman, L. Joosten, M. van Duin, 2025. Grootschalige stroomuitval: ervaringen uit Spanje en Portugal. Nederlands Instituut Publieke Veiligheid.
19. Zawacki-Richter, O., Jung, I. editors, 2023. Handbook of open, distance and digital education. Springer, Berlin/Heidelberg. (DOI: 10.1007/978-981-19-2080-6)
20. Grosse, M., 2021. Public goods and private interests: setting the table for the commercial internet in the 1990s. Critical Studies in Media Communication, 38(5), pp. 408-422. (DOI: 10.1080/15295036.2021.1968453)
21. Pratzner, P.R., 2015. The current targeting process. In Targeting: The challenges of modern warfare (pp. 77-97). T.M.C. Asser Press, The Hague. (DOI: 10.1007/978-94-6265-072-5_4)
22. Aytac, U., 2024. Big tech, algorithmic power, and democratic control. The Journal of Politics, 86(4), pp. 1431-1445. (DOI: 10.1086/729938)
23. Klinefelter, A., 2009. Library Standards for Privacy: A Model for the Digital World. North Carolina Journal of Law & Technology, 11(3), pp. 553-561. (URL: https://scholarship.law.unc.edu/ncjolt/vol11/iss3/9)
24. Xiong, W., Xiong, Z., Tian, T., 2022. Who to show the ad to? Behavioral targeting in Internet advertising. Journal of Internet and Digital Economics, 2(1), pp.15-26. (DOI: 10.1108/JIDE-12-2021-0023)
25. Granic, I., Lamey, A.V., 2000. The self-organization of the Internet and changing modes of thought. New Ideas in Psychology, 18(1), pp. 93-107. (DOI: 10.1016/S0732-118X(99)00039-2)
26. Arkko, J., 2020. The influence of internet architecture on centralised versus distributed internet services. Journal of Cyber Policy, 5(1), pp. 30-45. (DOI: 10.1080/23738871.2020.1740753)
27. Meier, Y., Oeldorf-Hirsch, A., Krämer, N.C., 2024. Who is targeting me? Privacy perceptions of and responses to commercial and political targeted advertising on social media. Journal of Advertising, 53(4), pp. 473-490. (DOI: 10.1080/00913367.2023.2275776)
28. Ricart, G., Gonzalez, J., Papanikolaou, V., Santer, H., Clari, F., Sarris, N., Van Daele, P., Tavernier, W., 2020. The Next Generation Internet initiative. ICT Policy, Research, and Innovation: Perspectives and Prospects for EU‐US Collaboration, pp. 217-253. (DOI: 10.1002/9781119632481.ch9)
29. Polinski, M., Jo, R., McAfee, K., Bustamante, F.E., 2025. The Centralization of a Decentralized Video Platform-A First Characterization Of PeerTube. ACM SIGCOMM Computer Communication Review, 54(4), pp. 25-35. (DOI: 10.1145/3717512.3717516)
30. McKelvey, F., Tiessen, M. and Simcoe, L., 2015. A consensual hallucination no more? The Internet as simulation machine. European Journal of Cultural Studies, 18(4-5), pp. 577-594. (DOI: 10.1177/1367549415584856)