Ik moet iets bekennen. Het schrijven van deze column voelde enkele jaren geleden toch wat als een opgave. Naarmate de deadline van de redactie dichterbij kwam, nam ook de onrust toe. Zou ik wel een geschikt onderwerp vinden? En er dan vervolgens een korte, maar prikkelende tekst over kunnen schrijven? Die de kritische lezer zou kunnen boeien? Dergelijke gedachten spoken steeds minder door mijn hoofd. Want de ervaring leert dat wat tijdsdruk juist helpt. En dat inspiratie komt wanneer je er het minst op bedacht bent.

Ook nu weer. Toen ik bij de kassa van de plaatselijke supermarkt een volle mand met boodschappen wilde afrekenen, de app op mijn smartphone opende … en ontdekte dat ik voortaan ingelogd én online moest zijn om mijn klantenkaart te kunnen gebruiken en van kortingen te kunnen profiteren. Wat begon als een handige opslagfunctie voor gebruikers werd een opdringerig verkoopkanaal van een platform. Natuurlijk ging ik op zoek naar een ander, beter alternatief. Maar dat bleek niet zo voor de hand te liggen. Het wordt dus óf betalen met geld, óf betalen met nog meer data.

Precies dat risico speelt ook voor onze organisaties en collecties. Al onze systemen bevatten een schat aan data. En zijn dus onderhevig aan winstdruk, schaalvoordeel en machtsconcentratie. Het gebeurt efficiënt en met de beste bedoelingen. Tot alternatieven verdwijnen en keuzes niet langer echt keuzes zijn.

Nederland lijkt voorlopig iets minder gevoelig voor die dynamiek. Wat daarbij zeker helpt zijn een intensiever maatschappelijk debat, een voorzichtiger beleid, meer onderzoek – probeer zeker eens de Data Autonomy Index-tool van de Rijksuniversiteit Groningen! – en, tot slot, een grotere markt met meer lokale spelers. In België en Vlaanderen is minder speelruimte en wordt dus vaker gekozen voor de clouddiensten en -tools van het grootste softwarebedrijf ter wereld. Misschien ook met het idee dat – als puntje bij paaltje komt – Europa ons wel te hulp zal schieten. Of Amerika ons niet zal laten vallen. Begrijpelijk, maar niet zonder risico in een wereld(beeld) met steeds meer en diepere breuklijnen.

Misschien moeten we dus opnieuw leren kiezen. Niet alleen tussen huismerk en A-merk, maar ook tussen harde en zachte eisen. Waarbij autonomie hoog op het boodschappenlijstje staat. Want de rekening volgt altijd. En valt in het slechtste geval achteraf veel hoger uit dan gedacht.