Verslag van een high-level rondetafelgesprek in Brussel over artificiële intelligentie (AI) en de culturele sector: beleid, ethiek en maatschappelijke impact

Muntpunt, het Vlaamse informatiehuis en de grootste Nederlandstalige bibliotheek in hartje Brussel, is een van de vijf partners in het Europese project LIBRA.I. – Libraries for A.I. Literacy. Het project, dat een samenwerking is tussen de Nationale Bibliotheek van Letland in Riga, de Mediateka in Łódź (Polen), FARI - AI for the common good Brussels, het Goethe-Institut Brüssel en Muntpunt, wordt gerealiseerd binnen het Erasmus+-KA220-ADU-programma van de Europese Unie (EU). Het doel van LIBRA.I. is bibliotheekmedewerkers op te leiden tot AI-ambassadeurs die op hun beurt burgers helpen kritisch en bewust om te gaan met AI.

Op 10 juni 2025 hostte Muntpunt het high-level rondetafelgesprek AI and the Cultural Sector: Governance, Ethics, and Societal Impact. Experten uit de culturele sector, overheden, de academische wereld en de technologiesector gingen er in gesprek over de rol van AI in media- en informatiegeletterdheid, beleid, intellectueel eigendom en ethiek.

De inzichten uit dat gesprek zullen bijdragen aan het methodologisch kader voor AI-geletterdheid dat binnen LIBRA.I. ontwikkeld wordt. Voor Muntpunt betekent deze samenwerking een kans om de bibliotheek te versterken als plek waar kritische dialoog, digitale inclusie en vertrouwen centraal staan.

Met de hulp van AI

Dit artikel bundelt de inzichten van de keynotesprekers en experten die deelnamen aan het rondetafelgesprek. Om een openhartige en eerlijke dialoog te waarborgen, werd de discussie gevoerd onder de Chatham House Rule. Dat betekent dat gerapporteerd wordt zonder de namen van de sprekers te vermelden.

Gezien het thema leek het ons een goede oefening om AI in te zetten bij het schrijven. Het audiobestand van de geluidsopname werd aanzienlijk verbeterd met de hulp van Riverside.ai, dat ook een transcriptie genereerde. Deze transcriptie werd vergeleken met een versie gemaakt door Notta.ai. Beide transcripties waren soms verrassend goed, maar sloegen even vaak de bal volledig mis. ChatGPT van Open.ai en Copilot van Microsoft werd gevraagd het geleverde transcriptiebestand vormelijk op te schonen (weghalen overbodige spaties en regeleindes) met een bijzonder mager resultaat. Het artikel dat hier voorligt, werd ‘geschreven’ door Copilot. Een menselijke hand ten slotte, haalde er de schoonheidsfoutjes en inhoudelijke flaters uit.

Hoewel het artikel inhoudelijk weergeeft wat er gezegd werd, doet het geen recht aan de toon van het gesprek of het enthousiasme, de bekommernissen en de ergernissen van de gesprekspartners. Het levendige gesprek werd door AI gereduceerd tot weinig inspirerende opsommingen en enigszins banaal geformuleerde ideeën.

Verslag van de paneldiscussie

De culturele sector bevindt zich op een kruispunt. AI transformeert de manier waarop we informatie creëren, delen en interpreteren. In deze context nemen bibliotheken een unieke positie in: ze zijn niet alleen bewaarders van kennis, maar ook actieve spelers in het vormgeven van een inclusieve, democratische en technologisch geletterde samenleving. Tijdens een recent Europees rondetafelgesprek kwamen experten, beleidsmakers en bibliotheekprofessionals samen om de rol van AI in de culturele sector te verkennen. Dit artikel vat de inzichten samen en biedt een kader voor bibliotheekmedewerkers die zich willen positioneren als leiders in deze digitale transformatie.

Drievoudige crisis: digitaal, institutioneel en spiritueel

De openingsreflectie schetste een urgent beeld van de maatschappelijke context waarin bibliotheken opereren. Ze identificeerde drie verweven crisissen:

• Digitale crisis: hyperconnectiviteit, ongelijkheid in toegang tot technologie, fake news en de opkomst van AI stellen fundamentele vragen over levenskwaliteit.
• Institutionele crisis: het vertrouwen in instellingen zoals de overheid, media en onderwijs daalt. Bibliotheken behouden relatief veel vertrouwen, maar moeten dat actief blijven verdienen.
• Spirituele crisis: een toename van eenzaamheid, depressie en collectieve onzekerheid vraagt om plekken van betekenis en verbinding.

Bibliotheken kunnen deze crisissen niet oplossen, maar wel verzachten. Ze bieden een veilige ruimte voor dialoog, persoonlijke groei en collectieve reflectie.

AI en mensgerichte technologie: beleidskaders en educatie

Het aanwezige lid van het Europees Parlement benadrukte het belang van een mensgerichte benadering van AI. Hij riep op tot een verschuiving van restrictieve regelgeving naar een positieve agenda waarin AI ingezet wordt om menselijke vaardigheden te versterken. Bibliotheken spelen hierin een sleutelrol, vooral in kleinere gemeenschappen waar zij digitale geletterdheid bevorderen bij oudere generaties.

Ook de vertegenwoordiger van de Europese Commissie onderstreepte het belang van AI-geletterdheid. Ze verwees naar initiatieven zoals de AI Act, het AI Continent Action Plan en het AI Literacy Framework, die bibliotheken kunnen gebruiken om hun educatieve rol te versterken. AI biedt kansen voor culturele curatie, publieksbetrokkenheid en het behoud van meertaligheid, maar brengt ook risico’s zoals bias en desinformatie met zich mee.

Vertrouwen en democratie: de bibliotheek als publieke ruimte

Tijdens het eerste thematische gesprek over vertrouwen en democratie werd duidelijk dat bibliotheken meer zijn dan dienstverleners: ze zijn plekken van dialoog. Deelnemers benadrukten dat bibliotheken door hun lokale verankering, inclusieve karakter en onafhankelijk bestuur een unieke positie innemen om vertrouwen in publieke instellingen te herstellen.

Een deelnemer stelde dat bibliotheken hun rol als betrouwbare instellingen kunnen behouden door te investeren in de AI-vaardigheden van het personeel. Een AI-kunstenaar pleitte voor samenwerking tussen bibliotheken en kunstenaars om technologie toegankelijk en begrijpelijk te maken voor het brede publiek.

AI-ethische kaders: transparantie, bias en eigenaarschap

Ook juridische en ethische perspectieven kwamen ter sprake. Er werd gewezen op drie cruciale uitdagingen:

• Intellectueel eigendom: kunstenaars voelen zich onbeschermd tegen AI-systemen die hun stijl kopiëren. Projecten zoals LIBRA.I., die burgers aanleren om AI op een ethische(re) manier te gebruiken, zijn hierbij essentieel.
• Bias: AI-systemen zijn vaak gebaseerd op Engelstalige datasets. Bibliotheken kunnen bijdragen aan het creëren van diverse, lokale datasets.
• Transparantie: volgens de AI Act moeten AI-systemen hun oorsprong kenbaar maken. Bibliotheken kunnen burgers helpen om AI-content te herkennen en kritisch te benaderen.

Samenwerking en creatieve strategieën

Een terugkerend thema was de noodzaak tot samenwerking tussen culturele instellingen, universiteiten en beleidsmakers. Er werd benadrukt dat traditionele financieringsstructuren samenwerking vaak bemoeilijken. Erasmus+ werd genoemd als een waardevol platform voor interdisciplinaire projecten en er volgde een pleidooi voor een nieuw financieringskanaal dat cultuur en technologie verenigt. AI is immers geen puur wetenschappelijk of cultureel domein, maar raakt aan alle aspecten van de samenleving.

AI als democratisch instrument: kunst, data en participatie

Een inspirerend voorbeeld kwam van het aanwezige kunstcollectief, dat samen met een lokale bibliotheek een installatie ontwierp waarin burgers hun dromen voor de toekomst delen met AI, die deze verzamelt en transformeert tot een collectieve visie. De data worden gebruikt voor academisch onderzoek en beleidsontwikkeling. Dat toont hoe AI ingezet kan worden als participatief en democratisch instrument.

AI-geletterdheid in de praktijk: het LibrA.I.-project

Het LIBRA.I.-project, gecoördineerd door het Goethe-Institut Brüssel, wil AI-geletterdheid in de samenleving verankeren via bibliotheken. Er werd een opensourceframework aangekondigd dat modulair en schaalbaar is. Het project richt zich op bibliotheekmedewerkers, maar ook op trainers, gemeenten en educatieve instellingen.

Een Letse deelnemer deelde een succesvol voorbeeld van een trainde-trainer-programma rond mediawijsheid. In drie jaar tijd bereikte het programma meer dan 3000 burgers via 70 opgeleide bibliothecarissen. Dat model kan worden opgeschaald binnen LIBRA.I.

Aanbevelingen voor bibliotheekprofessionals

Op basis van het gesprek kunnen we enkele concrete aanbevelingen formuleren:

• Investeer in AI-vaardigheden: zorg voor structurele training van personeel, ook in kleinere en landelijke bibliotheken.
• Werk samen met kunstenaars en gemeenschappen: gebruik kunst en co-creatie om technologie toegankelijk te maken.
• Creëer en beheer lokale datasets: draag bij aan diverse, ethisch verantwoorde AI-systemen.
• Stimuleer informele en non-formele leertrajecten: gebruik de bibliotheek als startpunt voor AI-geletterdheid.
• Versterk de rol als platform: faciliteer dialoog, participatie en samenwerking tussen disciplines.
• Lobby voor inclusieve financiering: werk samen met beleidsmakers om nieuwe financieringsstromen te ontwikkelen.

Conclusie

AI is geen toekomstmuziek, maar een realiteit die bibliotheken vandaag al beïnvloedt. Door hun unieke positie als vertrouwde, inclusieve en educatieve instellingen kunnen bibliotheken een sleutelrol spelen in het vormgeven van een mensgerichte digitale samenleving. Dat vraagt om visie, samenwerking en durf. Zoals het LIBRA.I.- project laat zien, is de bibliotheek niet alleen een plek van kennis, maar ook van transformatie.