Verslag van het panelgesprek Depicting and Reflecting Community Heritage for All

In hoeverre reflecteren erfgoedinstellingen werkelijk de culturele diversiteit van een samenleving? Deze vraag kaderde op vrijdag 10 oktober 2025 het panelgesprek Depicting and Reflecting Community Heritage for All op het congres Informatie aan ZOO. Het panel bracht een betrokken gezelschap samen – Jeannette Bastian (Simmons University), Xavier Jacques-Jourion (Rijksarchief België), An Rydant (Archief en Museum voor het Vlaams leven te Brussel), Henk De Smaele (Universiteit Antwerpen), Widukind De Ridder (KU Leuven; CegeSoma) en met Geerd De Ceulaerde als moderator – om het gesprek over de keynote van Jeannette eerder die ochtend verder te zetten en daarbij te reflecteren over de impact ervan op onze professionele praktijken.

Het culturele archief: geen binaries, geen boundaries

In haar keynote No Binaries, No Boundaries: Documenting Tangible and Intangible Heritage to Make a Cultural Whole schetste Jeannette een visie die fundamentele vragen stelt bij traditionele (westerse) archiefpraktijken. Elke cultuur, zo bepleit Jeannette, uit zich tastbaar maar ook ontastbaar. Door in archiefpraktijken enkel aandacht te hebben voor dat tastbare, en dan in het bijzonder enkel voor wat neergeschreven en materieel gedocumenteerd werd, ontstaat een heel gelimiteerd beeld dat de werkelijke diversiteit van cultuur – het culturele archief – miskent.

Jeannette pleit voor het doorbreken van de binaire oppositie tussen tastbaar en immaterieel erfgoed. Zo’n dichotomie creëert namelijk een valse tegenstelling die andere binariteiten valideert: schriftelijk tegenover oraal, tekstueel tegenover performatief, monumentaal tegenover efemeer. Binariteiten werken hiërarchiserend – ze suggereren een ‘tweede-orde cultuur’ die anders en mogelijk minder waardevol is dan een materiële. In plaats van scheidslijnen moeten we denken in termen van eenheid.

Een sprekend voorbeeld van hoe archieven buiten tekstuele documentatie treden, gaf An met het project rond danserfgoed. Dans uit zich niet in tekst – het zijn de mensen die het archief ervan belichamen. Dat vereist een totaal andere manier van documenteren, wat Jeannette als mutabiliteit en dynamiek benoemt: geen opname van een reeks dansbewegingen documenteert volledig die culturele gebeurtenis. Een culturele uiting is altijd in wording. Voor professionals betekent dit dat het documenteren van cultuur een continu proces is. Het archiefstuk kan nooit werkelijk het gehele record zijn – het kan hoogstens een gevoel van het geheel geven.

Context matters

Culturele contexten doen ertoe. Zo illustreerde Jeannette het belang van cultureel ingebed archiefonderwijs aan de University of the West Indies in Jamaica. De professionals die het curriculum opstelden, allen opgeleid in het Verenigd Koninkrijk (VK) of Canada, realiseerden zich tijdens het proces dat ze zich op een heel andere plek bevonden dan het VK of Canada, met een totaal andere culturele oriëntatie, en dat het archiefonderwijs moest resoneren aan die context, niet alleen aan de culturele gewoonten, maar ook aan de plek – het landschap, het weer, de locatie.

Vertaald naar de Belgische context benadrukte Xavier dat jongere studenten opgroeien in een andere wereld dan wie werkzaam is in het veld, en een andere kijk op archieven, documenten, informatie en de samenleving hanteren. Als instelling is het belangrijk om niet alleen naar buiten te kijken, maar ook introspectief: staan we deze nieuwe wereld toe? Henk merkte op dat zowel archivarissen als historici in België momenteel mensen uit diversere achtergronden ontberen – de beroepsgroepen reflecteren de superdiverse werkelijkheid allesbehalve.

Arbeidsdeling en complementariteit

Widukind benadrukte dat de institutionele context in België zich kenmerkt door een opdeling tussen publieke archieven (met focus op institutioneel vastgelegde, administratieve documenten) en thematische of private archieven (met focus op gemeenschaps- en culturele documentatie). Zo’n context roept vragen op, niet in het minst wanneer we erkennen dat dit enerzijds een binariteit reflecteert, maar anderzijds ook hoe overheidsarchieven zich verhouden tot de bredere burgermaatschappij. Henk lichtte toe dat het private archieflandschap zich de laatste decennia ontwikkelde langs de historische lijnen van verzuiling, waarin verschillende wereldbeschouwingen hun plek gevonden hebben en verbindingen met de gemeenschappen achter deze archieven sterk lijken. Evenwel leven we nu in een hyperdiverse en tegelijkertijd sterk individuele context. De centrale vraag blijft relevant: worden binnen dit opgedeelde landschap álle stemmen gehoord?

Eén instelling kan niet de oplossing zijn voor alle maatschappelijke archiefbehoeften, zo stelde Xavier. Een groot nationaal archief, bijvoorbeeld, is zeer goed in langetermijnbewaring en reikt verder dan het leven van individuen: het reikt tot een maatschappij als geheel. Voor het vastleggen van de levende samenleving, van content die rechtstreeks uit het maatschappelijke, dagelijkse leven komt, zijn andere instellingen beter geplaatst. De lans werd daarbij impliciet gebroken voor een netwerk van archieven, niet alleen met gespecialiseerde instellingen, maar ook verspreid en decentraal.

Netwerken

Twee decennia geleden concludeerde een studie naar het archieflandschap in Vlaanderen dat er nood is aan een netwerk. Deze vaststelling blijkt dus nog even actueel. Waar staan we dan? En hoe gaan we verder? An benadrukte dat die netwerken bestaan en goed functioneren, bijvoorbeeld onder de noemer Archiefpunt. Henk merkte op dat achter Archiefpunt ook de politieke geschiedenis van België zichtbaar is: moeten archieven inderdaad helemaal in de richting gaan van ‘gemeenschappen’ in de zin van de Vlaamse Gemeenschap versus de Franstalige Gemeenschap? Of denken we dat er ook behoefte is aan een soort federaal Belgisch netwerk en een federale Belgische samenwerking? Jeannette verwees daarop naar het voorbeeld van de Community Archives and Heritage Group in het VK en Ierland, waar elke culturele organisatie zich kan aansluiten bij een centraal netwerk van community archives. Significant is dat het Britse National Archives zich ook verbindt aan deze groep. Jeannette benadrukt: “Het gaat meer om het creëren van partnerschappen en het niet verwachten dat één enkele instelling alles voor iedereen kan betekenen. Hoewel elk zijn eigen missie heeft, betekent dat niet dat ze niet compatibel zijn.”

Ecosysteem

Het panel eindigde zonder harde conclusies, maar de spanning die gedurende de discussie zichtbaar werd, is veelzeggend: er zijn inderdaad netwerken, platformen en initiatieven om de sector samen te brengen, en collega’s weten elkaar goed te vinden. Maar vormt dat alles een ecosysteem? Een ecosysteem impliceert meer dan losse verbindingen of zelfs goede samenwerking. Het veronderstelt wederzijdse afhankelijkheid, gedeelde waarden en een organische, adaptieve wisselwerking met de bredere samenleving. Xaviers vaststelling bij de opening van het panel blijft daarom centraal staan: “Het werk is nooit af. Je moet blijven herdenken hoe we doen wat we doen.”