Wat keek ik uit naar deze editie van Informatie aan Zee/ZOO, letterlijk om de hoek van ‘mijn’ bibliotheek, bibliotheek Permeke in Antwerpen.

Ochtendexcursie

De dag begon vroeg op donderdag, met een extra bezoek aan jongerenbibliotheek kubus voor een veertigtal geïnteresseerden. Mijn collega Laure gaf een spoed-introductie over het ontstaan en de werking van de jeugdbibliotheek. Maar het was vooral Abdelhakim, lid van onze jongerenboard en ‘homie’ van kubus, die deze groep collega’s wist te inspireren met zijn enthousiasme. “Het was echt de moeite waard om hiervoor om zes uur op te staan”, vatte een deelnemer het samen. Met veel energie trokken we met de groep naar het congrescentrum.

Enkele keynotes

De keynote van Bart Buseyne (KBR) maakte een sterke indruk op me. Aan de hand van Plato en Marx opende Bart de discussie over de mens en technologie. Het schrift, volgens Plato, is slechts de schijn, niet de werkelijkheid. Het schrift vangt op waar het geheugen faalt, maar is ook ‘maar’ een af-schrift. In de periode van de industrialisatie verloren arbeiders veel kennis aan machines, wat Marx proletarisering noemde. Dus, hoe verhouden we ons tegenover chatbots? Wat gebeurt er als we zowel ons geheugen als onze expressie afstaan aan chatGPT? En, wie niet schrijft, behalve prompts, kan die dan nog denken? Ik had hier heel graag nog over doorgedacht! Guido Thys bracht met zijn presentatie ‘Hopeloos, maar niet ernstig’ een luchtige situatieschets. Sommige beelden spraken me aan (de vier ruiters van de apocalyps: kanniet-magniet-hoefniet-werktniet), andere veel minder. Ik was blij om in de deelsessies te duiken, met concretere, inspirerende handvatten.

De bibliotheek als derde plek

Zaal Gorilla 1 – het is tenslotte Informatie aan ZOO – was veel te klein voor alle geïnteresseerden rond het thema de bibliotheek als derde plek. Niet verwonderlijk: dat is een thema dat misschien al even meegaat in onze sector, maar nog steeds zeer actueel is en voortdurend aanpassing behoeft. Ons publiek bestaat uit ‘moving targets’ zoals Guido Thys het eerder catchy benoemde. De presentatie van Linc bracht nog eens helder in herinnering rond welke pijlers een moderne bibliotheek zich kan organiseren. Ik onthoud vooral de uitgestoken hand om hier verder over na te denken.

Jamea Kofi van de Radboud Universiteit Nijmegen vertelde over haar phd-onderzoek, een veldwerkstudie over bibliotheken als derde plek. Interessant was het verschil dat gemaakt werd tussen neutraliteit van een bibliotheek op politiek niveau, en daartegenover een neutrale ruimte. Want als je je als bibliotheek over geen enkel thema uitspreekt, wie ben je dan? Wat is je identiteit? Ik kon dat meteen linken aan een gesprek dat we momenteel voeren bij de Antwerpse bibliotheken rond politieke tijdschriften. Besluit is dan ook dat de bibliotheek slechts een tijdelijke en gedeeltelijke derde plek kan zijn. Ik ben benieuwd naar het afgeronde onderzoek waarin ook de voorbeelden uit andere landen dan Nederland bekeken kunnen worden.

Concrete impact

Aan de hand van social design kun je concrete praktijken ontwikkelen en testen om onverwachte ontmoetingen te creëren in de bibliotheek. Leuke voorbeelden en ook goed om te horen dat de ervaring in Nederland was dat bibliotheekbezoekers heel graag willen meedoen. Zo raakt een ludiek en ‘licht’ idee zoals een bibliotheek-bingo toch aan een complex probleem, want wie samen met een vluchteling deelneemt, kan die vluchteling ook niet zomaar weer abstraheren en zich zo polariserend opstellen. Een mooie reminder dat we als bibliotheek inderdaad ook met kleine dingen een impact kunnen maken.

Artificiële intelligentie (AI)-geletterdheid, hoe gaan we dat vormgeven in onze bibliotheken? Dat staat ergens op mijn to-dolijst. Het project LiberAI klinkt veelbelovend, maar is helaas nog weinig concreet. Wat me alvast aansprak is dat ‘ethiek’ ook als fundamentele pijler beschouwd wordt om mee op te nemen in een traject dat zal resulteren in opleidingen, bootcamps, workshops en dergelijke. Uitkijken dus naar deze toolbox!

Technologische ontwikkelingen

Op vrijdag betrapte ik mezelf op een vooroordeel voor de keynote van Martijn Kleppe. Een lezing met de titel ‘Iedereen is onderzoeker’ zou voor mijn job niet zo relevant zijn, toch? Ik had gelukkig ongelijk. Martijn haald David Lankes aan, maar ook Gene Tan, chief innovation officer van de bibliotheken in Singapore. “We zijn toe aan een vierde tijdperk voor de bibliotheken,” aldus Gene Tan, “de generatieve bibliotheek. Want naast toegang en creatie, kan de bibliotheek ook mensen samenbrengen om content te creëren die voorheen niet bestond.” De technologische ontwikkelingen zullen de werking van de KB, nationale bibliotheek in Nederland grondig wijzigen, wat geldt voor álle instellingen in de informatiesector. Martijn gaf een voorbeeld uit de KB van een chatbot die een bezoeker meer informatie op maat geeft over een bepaald object in de collectie. Er gebeurt iets nieuws: je kunt niet alleen zoeken naar en in publicaties, maar er ook mee interageren. Hier zijn veel kansen, maar ook bedreigingen, bijvoorbeeld op het vlak van auteursrecht. Een opensourcemodel, gebaseerd op de praktijk van de commons, kan hier misschien een nuttig kader bieden.

De toekomst van biblitoheken

Mirjam Zweers van Probiblio liet ons mogelijke toekomsten voor bibliotheken zien. Ze vertrok daarbij van het IFLA Trend Rapport 2024 waarin zeven trends benoemd worden. Een van die trends is AI en de transformerende kracht ervan. Maar even inzoomen op een andere trend: mensen zoeken naar verbinding en gemeenschap. En het is net die sociale cohesie die onder druk staat, want veel mensen ervaren minder ‘grip’ op hun leven. Maxim Februari werd geciteerd en ik draag zijn pleidooi om als bibliotheken voluit in te zetten op het faciliteren van een gesprek over democratie, een warm hart toe. Inspirerend is ook het impactmodel van het Wereldmuseum, hoe zij hun missie formuleren, vol in deze wereld. Het is uitkijken naar het volledige rapport van Probiblio!

De bibliotheek als redder

De volgende sessie sloot netjes aan met de veelbelovende titel: Kan de openbare bib de wereld redden?. Ja, zo blijkt uit een rapport van de Europese OMC-groep. Er passeerden heel wat goede bibliotheekvoorbeelden de revue, geclusterd rond negen maatschappelijke uitdagingen. Beetje jammer dat er ingegaan werd op de voorbeelden van Vlaanderen en Nederland, ik was net benieuwd naar de onbekende praktijken van andere Europese landen. De belangrijkste boodschap stond echter op een van de laatste slides: als de bibliotheek alle rollen moet vervullen en praktijken moet ontwikkelen rond die uitdagingen, dan moeten er eerst een aantal basisvoorwaarden vervuld zijn. Denk aan budget, personeel, partners, infrastructuur, data, enzovoort.

Ik had me ingeschreven voor de workshop ‘Het perfecte zootje’. Het was een ander opzet dan ik verwacht had, maar het was erg boeiend. Aan de hand van stellingen rond digitalisering, AI en dergelijke ontstond er een boeiend gesprek tussen de deelnemers. Het is echt verrijkend om te horen hoe het beleid in andere bibliotheken is.

Al deze ervaringen, met daarbij opgeteld nog de vele gesprekken tijdens de pauzes met collega’s, zorgden ervoor dat ik tegelijkertijd moe en energiek naar huis fietste.