Er duiken in Vlaamse gemeenten en steden steeds vaker ‘schepenen van bibliotheek’ op. In Merelbeke-Melle en Beringen zorgen schepenen Els Sys en Esmeralda Meyen voor voldoende aandacht voor de bibliotheek.

Hoeveel ‘schepenen van bibliotheek’ er in Vlaanderen precies zijn die expliciet de bevoegdheid van bibliotheek in hun titel opnemen, is moeilijk vast te stellen. Er is geen overkoepelende organisatie die dat bijhoudt. Ook over wat de rol van een ‘schepen van bibliotheek’ is, en wat juist niet, is nergens een wet vastgelegd. Mag een bibliotheek meebeslissen over beleid? Of bepaalt een overkoepelend diensthoofd met meerdere bevoegdheden de koers? In hoeverre bemoeit een schepen zich met het beleid van een bibliotheek en de collectie? Op dit moment is dat allemaal afhankelijk van de persoonlijke opvattingen en van de lokale inrichting van de bevoegdheden. De VVBAD stelde niet voor niets een charter op dat bibliotheken in hun autonomie moet ondersteunen.

Een schepen van bibliotheek die vierkant achter de bibliotheek staat, met in het achterhoofd die autonomie, kan bibliotheken goed helpen. Een schepen kan bibliotheken behoeden voor besparingen, en door bibliotheken expliciet in hun mandaat te noemen, geven ze ook een signaal dat ze de bibliotheek belangrijk vinden. Twee praktijkvoorbeelden laten zien hoe dat voordelig kan uitpakken: Merelbeke-Melle en Beringen.

Merelbeke-Melle

In Merelbeke-Melle levert de samenwerking tussen schepen van bibliotheek Els Sys (N-VA) en diensthoofd Katrien Lenaerts een mooie synergie op. Els was al zeer betrokken bij de bibliotheek. Dankzij haar functie als leerkracht en directeur van een lagere school, en als lid van de adviesraad voor bibliotheken, is ze heel goed op de hoogte van de belangrijke en vele rollen die de bibliotheek te vervullen heeft. Toen ze schepen werd, koos ze ervoor om zichzelf ‘schepen van bibliotheek’ te noemen. Els: “Ik vind de bibliotheek te belangrijk om niet vernoemd te zijn. (…) Omdat ik merkte, toen ik nog in de bibliotheekraad zat, dat de bibliotheek soms toch vergeten werd.”

Het diensthoofd van de bibliotheek, Katrien, vertelt dat het niet vanzelfsprekend was dat er in Merelbeke-Melle een schepen van bibliotheek kwam. Er was zelfs sprake van dat er geen apart diensthoofd van de bibliotheek zou komen. “Het was eigenlijk de bedoeling dat de persoon die hier voor mij werkte, diensthoofd zou worden voor bibliotheek, cultuur en erfgoed, om dat zo in elkaar te schuiven. Dat is een tendens die in andere gemeenten plaatsgevonden heeft. Hier is men erop teruggekomen. Toen ik startte was men heel duidelijk daarin: de bibliotheek is een aparte dienst.”

Rechtstreeks contact

Ook dat de bibliotheek apart vernoemd zou worden in het mandaat van Els, was niet evident, stelt Katrien. “Tijdens de bestuursvorming heeft dat wel even op tafel gelegen: moet hier nu niet gewoon ‘cultuur en vrije tijd’ staan? Maar zij (Els, n.v.d.r.) heeft daar wel op gestaan, om de bibliotheek apart te vermelden.”

Omdat Els uit het onderwijs komt, ziet ze het belang van lezen en de rol van de bibliotheek goed in: “Lezen is het begin van alles. We zijn in Vlaanderen heel erg bezig met het kennisrijk curriculum. Je kunt natuurlijk slechts gemakkelijk kennis vergaren als je ook goed kunt lezen. Ik vind dat de bibliotheek daar een cruciale rol in speelt. Voor kansrijke kinderen natuurlijk, maar zeker ook voor kansarme kinderen.”

Katrien en Els komen ongeveer om de zes weken samen. Els: “Ik overleg zowel met de bibliothecaris als met het diensthoofd van cultuur. Dat is wel zeker een verschil, dat er meer rechtstreeks contact is tussen schepen en bibliotheek.”

Belangrijke partner

“We hebben het echt over de visie op het beleid. Wat is de toekomst van de bibliotheek? Hoe kijken we daarnaar? Ik moet er bij mijn collega-schepenen voor zorgen dat er budget voor vrijgemaakt wordt. Daarom wil ik ook dat ze (Katrien, n.v.d.r.) mij zeer goed adviseert over de redenen waarom. Ik ben zelf heel pro, maar ik moet dat natuurlijk laten zien. Ik heb wel een heel goede match met de bibliothecaris.”

Katrien is ook tevreden over de samenwerking met Els en hun inhoudelijke match: “Ze was al betrokken bij de adviesraad, en ze was vrijwilliger in de bibliotheek als begeleider van een leesgroepje. Ze was ook mee in de visie en veranderende rollen van de bibliotheek. (…) Ik denk dat zij dat vanuit het onderwijs ook wel ziet, dat wij een belangrijke partner zijn van onderwijs, de sociale dienst en cultuur.”

Voldoende opleiding

Met de inhoudelijke werking bemoeit ze zich niet, zegt Els: “Wat de praktische zaken betreft, zoals welk personeelslid wat doet, of de collectie, daar houd ik mij helemaal niet mee bezig. Dat is de expertise van de bibliothecaris, maar ook van alle andere bibliotheekmedewerkers.”

De samenwerking tussen schepen en bibliothecaris garandeert in Merelbeke-Melle voldoende aandacht. Maar Katrien is zich ervan bewust dat het ook anders kan: “Er zijn ook bibliotheken die ondertussen wel onder cultuur vallen, of een dienst vrije tijd, waar dan geen coördinator bibliotheek is. Dat wil daarom niet zeggen dat het minder goed werkt of dat zij die opdrachten niet vervullen. Maar ik ben er wel van overtuigd dat je, als je als bibliotheek ook op beleidsmatig niveau mag meedenken met een diensthoofd, meer druk kunt zetten.”

Katrien pleit voor voldoende autonomie van bibliotheken, om de visie van het Vlaams niveau te kunnen verwezenlijken. “Ik denk dat dat beter kan als je een zekere autonomie hebt als dienst. Dat je kunt specialiseren en professionaliseren. Dat je medewerkers in de bibliotheek voldoende opleidingen kunt laten volgen en laten meedenken over de nieuwe bibliotheek. En dat die medewerkers niet enkel en alleen met collectie bezig zijn, maar dat ze ook verder kunnen gaan dan dat.”

Autonomie

Dat het niet vanzelfsprekend is, houdt Katrien zeker in gedachten. “Het feit dat bibliotheken onder de lokale bevoegdheid vallen, maakt dat we wat kwetsbaarder zijn voor de grillen en veranderingen van de politiek. In principe kunnen we elke zes jaar een andere schepen krijgen die andere ideeën heeft. Wij zijn er om ervoor te zorgen dat er voldoende argumenten en wetenschappelijke onderbouwing is, dat we niet zomaar het bibliotheekbeleid kunnen omsmijten.”

“Ik wil echt niet dat wij verstopt of ondergesneeuwd raken of beperkt worden in wat we doen. Het laatste wat mag gebeuren is dat we weer een uitleenfabriekje worden, waarbij er heel veel aandacht gaat naar de stickertjes op de boeken. Daar moet ook aandacht voor zijn, maar wij hebben daarnaast andere rollen te spelen. Sociaal. De veilige plek. De derde plek. Ik denk dat we die rol het best kunnen spelen als dat ook duidelijk uitgesproken wordt: de bibliotheek is een onafhankelijke plek, waar je veilig en neutraal aanwezig kunt zijn. Waar je kunt ontspannen, ontmoeten, leren, je rust kunt vinden. Waar je al die verschillende functies naast elkaar hebt. Volgens mij kan dat het best als je de bibliotheek voldoende autonomie geeft.”

Beringen

Ook in Beringen is bibliothecaris Gunter Broekmans zeer blij met schepen van bibliotheek Esmeralda Meyen (N-VA). Als ervaren bibliothecaris heeft hij wisselende houdingen van het gemeentebestuur meegemaakt.

Gunter: “Ik draai hier al 35 jaar mee in de bibliotheek. Ik ben 30 jaar stafmedewerker geweest en sinds 5 jaar diensthoofd. Ik heb in die tijd een stijging gezien in de waardering en de interesse voor de bibliotheek bij het bestuur en het managementteam. Als ik dat vergelijk met 1992, dan is dat een immens verschil. Toen was de bibliotheek eerder een last, en nu, sinds een jaar of tien, heeft men de bibliotheek echt wel gevonden.” Esmeralda: “De bibliotheek is een heel belangrijk orgaan, ook in het bestuursakkoord, omdat we heel veel aandacht besteden aan taal. Beringen is een heel multiculturele stad en we merken bij bepaalde bevolkingsgroepen toch nog wel een achterstand op het vlak van taal. Dat belemmert die mensen dikwijls in hun toekomst, om verder te studeren of een goede job te vinden. Daarom vinden we taal heel belangrijk en is de bibliotheek een van de belangrijkste instrumenten. Niet alleen door het uitlenen van boeken, maar ook door de workshops en lezingen die georganiseerd worden.”

Esmeralda: “De bibliotheek is een heel belangrijk orgaan, ook in het bestuursakkoord, omdat we heel veel aandacht besteden aan taal. Beringen is een heel multiculturele stad en we merken bij bepaalde bevolkingsgroepen toch nog wel een achterstand op het vlak van taal. Dat belemmert die mensen dikwijls in hun toekomst, om verder te studeren of een goede job te vinden. Daarom vinden we taal heel belangrijk en is de bibliotheek een van de belangrijkste instrumenten. Niet alleen door het uitlenen van boeken, maar ook door de workshops en lezingen die georganiseerd worden.”

Op de hoogte

“Ik heb om de veertien dagen overleg met het diensthoofd om te kijken: werkt alles goed, hoe zit het met het personeel, met de begroting, de acties die er moeten kunnen gebeuren? Bij de lezingen probeer ik steeds aanwezig te zijn, een welkomstwoordje te doen, of er gewoon te zijn. Ook om te kijken: werkt dit? Je kunt van alles uitproberen en ze kunnen wel feedback geven, maar je weet het pas als je daar geweest bent. Was er interesse in het onderwerp? Kunnen we er nog iets verder aan koppelen?”

Gunter is blij dat de bibliotheek een eigen schepen heeft: “De betrokkenheid is veel groter. Onze huidige schepen heeft zich opgegeven om voor te lezen aan kleuters tijdens de Voorleesweek. Ze is komen helpen bij de Jeugdboekenmaand. Ook bij de persartikels die uitgezonden worden, staat er heel duidelijk onder: schepen van bibliotheek. Dat is duidelijker voor de mensen, denk ik. Het geeft iets meer naamsbekendheid. Het is voor ons fijn om zowel gekend als herkend te worden door het publiek en het bestuur.”

Beter beeld

“Ik kan alleen maar zeggen dat dat positief uitdraait voor de bibliotheek”, zegt Gunter. “Zowel naar het managementteam toe als naar het bestuur. Ze hebben meer achtergrondinformatie om zich te weren wanneer men moeilijke beslissingen moet nemen. Dat kunnen budgettaire beslissingen zijn, dat kunnen ook beslissingen over activiteiten zijn, of acties die je onderneemt. Zij kunnen dat veel beter kaderen naar de rest van het bestuur toe, omdat ze gewoon op de hoogte zijn.”

En dat is hard nodig, blijkt uit Gunters verhaal. “De meeste mensen, zelfs collega’s in andere diensten en andere schepenen, hebben nog altijd het beeld ‘Wat doen ze daar in de bibliotheek? Die moeten boeken wegzetten en misschien boeken lezen.’ Maar daar hebben we allemaal geen tijd voor. Ze krijgen nu een beter beeld van wat wij doen en hoeveel werk het kost.”

Charter

Ook Gunter beseft dat het tij weer kan keren. “Bij elk nieuw bestuur kan er een andere draai aan gegeven worden. Maar eind jaren 1990, begin 2000, toen er nog een decreet was, werd de bibliotheek eerder als een last gezien dan als een lust. Daar hebben we heel hard voor moeten vechten, en misschien hebben we ook geluk gehad met de schepenen die we hadden en met de evoluties binnen het bestuur. Het is eigenlijk helemaal omgedraaid. Het bestuur was toen heel kritisch: alles moest verantwoord worden. We konden maar drie activiteiten per jaar doen, dan was het budget op.”

“Het belangrijkste is dat de schepen betrokken is en de bibliotheek ondersteunt waar dat kan. Dat je op de hoogte gesteld wordt van beslissingen, dat je samen problemen oplost. Een schepen die helemaal niet betrokken is, kan alleen maar nadelig zijn. Er gebeuren nu investeringen, men ziet de noodzaak in. Zowel op het vlak van gebouw als techniek. We hebben een vervanging nodig van inleverkasten. Nu wordt dat aangenomen, vroeger zou dat gewoon een ‘njet’ geweest zijn.”

Gunter voelt zich als bibliothecaris voldoende onafhankelijk van het gemeentebestuur. “Het charter van de VVBAD heb ik wel doorgegeven aan het bestuur, en de collectie is nog altijd de verantwoordelijkheid van de bibliothecaris. Het gemeentebestuur kan wel ideeën hebben of ideeën aanbrengen. En wanneer er ruimte voor is, en het past binnen onze missie en visie … Maar ik kan ook heel goed zeggen waarom iets niet kan, met goede argumenten, en dan kunnen ze daar wel in meegaan.”

Verdedigd worden

Esmeralda is ook tevreden over de samenwerking met de bibliotheek. “Het is een heel open relatie, alles moet gezegd kunnen worden. Wat gaat goed, wat gaat niet goed. Eigenlijk kunnen we allebei ons ei kwijt bij elkaar.

We kunnen wel veel activiteiten doen, maar uiteindelijk blijft de collectie het belangrijkste waarvoor de bibliotheek staat. Daar is onze bibliothecaris heel duidelijk in: er mag van alles gebeuren, maar uiteindelijk blijft lezen en het boekenaanbod wel het belangrijkste.”

Esmeralda is zich bewust van de precaire positie van bibliotheken. “Ik denk dat het belangrijk is dat er een schepen is om te allen tijde te voorkomen dat er aan de bibliotheek geraakt wordt. Om ervoor te zorgen dat de bibliotheek een belangrijk instrument is en blijft voor het bestuursakkoord dat we afgesloten hebben, waar sterk ingezet wordt op taal en lezen bij alle bevolkingsgroepen. De bibliotheek is eigenlijk een instrument voor verschillende domeinen: sociale dienst, jeugd, ouderen. Het heeft raakvlakken met allerlei domeinen. Dat maakt het belangrijk dat er een schepen is die toeziet dat dat niet verwatert. Stel dat er niemand is, en niemand heeft die bevoegdheid, dan kan er weleens een moment komen dat men in moeilijke tijden zegt: ‘Kunnen we dat niet afbouwen?’ Dan zal het fout gaan.”

Een schepen van bibliotheek in elke gemeente lijkt haar een goed idee: “Elke bibliotheek in een stad of gemeente verdient die aandacht, en verdient het om tijdens belangrijke besprekingen over budgetten verdedigd te worden door iemand.”