Hoe krijg je twaalf Hollanders achter in een Fiat Panda? Door een dubbeltje op de achterbank te leggen. En waarom neemt een Belg een mes mee als hij gaat autorijden? Voor het geval hij de bocht wil afsnijden. Nederlandermoppen en Belgenmoppen … Ja, in karikaturen van elkaar zijn we goed. Maar wat weten we echt van elkaar? En dat terwijl België en Nederland aan elkaar grenzen en Nederland en Vlaanderen ook nog de taal delen.

Wat kunnen Vlaanderen en Nederland van elkaar leren als het gaat om bibliotheekwerk? Georges Elissen van de samenwerkende provinciale bibliotheekinstellingen in Nederland (SPN) en Mark Deckers van de provinciale instelling Rijnbrink reisden eind maart naar Vlaanderen om zelf het antwoord te vinden op die vraag. In hun digitale reisverslag deelden ze elke dag hun belevenissen en ja, ook de obligate selfies. In dit artikel zetten ze voor zowel Vlaanderen als Nederland drie punten op een rijtje die de een van de ander kan leren.

Drie dingen die Nederland van Vlaanderen kan leren

Als Nederlanders beginnen we maar met wat we zelf nog kunnen leren. En waar we een beetje kunnen afkijken bij de Vlamingen. We noemen hier drie punten. Er waren meer punten, maar dit vinden wij de zaken die het meest in het oog springen.

Punt 1: Gezamenlijk bibliotheeksysteem mét innovatieagenda

Waar we echt jaloers op zijn: de Vlaamse bibliotheken lopen echt kilometers voor op de Nederlanders als het gaat om het gezamenlijke bibliotheeksysteem. In Vlaanderen doen alle openbare bibliotheken eraan mee. In 2017 startte men al met de inrichting van het Vlaamse systeem en vanaf 2018 werden in zeven migratiegolven alle ruim 300 bibliotheken toegevoegd. In 2023 was het proces afgerond. Dat systeem draait nu en alle bibliotheken die we spraken, zien dat als een voldongen feit. Men wil niet terug naar de oude situatie.

Maar dat is niet alles: Cultuurconnect is tevens de organisatie die een slimme digitale innovatieagenda opstelt op basis van wensen en prioritering door de bibliotheken. Het combineert daarmee de taken waar we in Nederland zowel de KB, nationale bibliotheek van Nederland (KB), de Coöperatie Samen Digitaal Innoveren als het innovatieteam van SPN voor nodig hebben.

Punt 2: Het BoekenOverleg en de kracht van bottom-up

In Vlaanderen functioneert een krachtig BoekenOverleg. Het BoekenOverleg is een platform waarin de bibliotheeksector, de uitgevers, de auteurs, de boekhandels en de literatuurorganisaties hun belangen en krachten gebundeld hebben. Gezamenlijk nemen zij stelling in het politieke veld. En dat is een knap staaltje werk, want men weet hiermee al geruime tijd zowel maatschappelijke als commerciële belangen goed met elkaar te verbinden. Het BoekenOverleg organiseert met enige regelmaat – waaronder ook altijd voor de verkiezingen – een bijeenkomst met Vlaamse politici. Die bijeenkomst noemt men De Staat van het Boek. De partijen in het BoekenOverleg komen gezamenlijk met een statement voor de politiek, en tijdens de bijeenkomst wordt aan tal van politici gevraagd om hierop een reactie te geven. Dat heeft voor veel goeds gezorgd voor iedereen die bij boeken betrokken is. In bredere zin hebben we gezien dat Vlaamse bibliotheken sowieso sterker bottom-up met elkaar samenwerken dan in Nederland. Dat heeft voor een deel te maken met het ontbreken van een structurele provinciale en deels landelijke ondersteuningsstructuur. Kennis wordt dan alleen uitgewisseld als je het zelf doet. Maar het daagt ook uit om zelf meer verantwoordelijkheid hiervoor te nemen.

Punt 3: Gratis of lage tarieven

Lid worden in Vlaanderen is op heel veel plekken gratis. En daar waar dat niet zo is, gelden lage tarieven. De Vlamingen vinden dat heel gewoon: contributiebedragen van 50 euro zoals in Nederland leiden tot fronsen, merkten we tijdens ons bezoek. Op plekken waar wel een bedrag gevraagd wordt, is dat vaak ontstaan in tijden van bezuiniging. De trend van gratis bibliotheekabonnementen zoals we die nu in Nederland zien opkomen, is in Vlaanderen dus allang geen trend meer. Dat was er al.

Bonuspunt: jongeren en opbouwwerk

Het lukt ons niet om voor de Nederlanders bij drie leerpunten te blijven. Deze eerste drie zijn namelijk wel de meest verbreide punten die we kunnen noemen, maar inhoudelijk zien we nog een punt. Dat zal zeker niet overal in Vlaanderen even ver staan, maar het viel ons bij alle bezoeken toch op. En dan gaat het om de brede aandacht voor jongeren. In zowel Brussel, Antwerpen als Gent zagen we aparte jongerenafdelingen waarbij zeker niet alleen klassieke bibliotheektaken ingevuld werden. Deze taken werden eigenlijk verbreed naar opbouwwerk: bibliothecarissen die in combinatie met andere sociale takken van de gemeente tot een vangnet en springplank voor jongeren komen. En een invulling waarbij jongeren zelf vaak aan het roer staan van de invulling van hun eigen plek. Zeker, in Nederland kennen we hier ook wel wat voorbeelden van, maar de uitwerking die we hier zagen, ging aanmerkelijk verder

Drie dingen die Vlaanderen van Nederland kan leren

Oké, en andersom? Ja, dat vinden we best wel gevaarlijk om te doen. Want hoe goed kennen wij Vlaanderen nu echt na al die gesprekken? We weten niet wat we niet weten, en dat maakt een oordeel over de ander riskant. Als je belooft met enige mildheid te lezen, zijn we bereid om de Vlamingen voorzichtig op een paar dingen te wijzen.

Punt 1: Transport en e-boeken

Waar we toch met enige verbazing naar keken, was het ontbreken van een Vlaams transport tussen bibliotheken of dat niet alle bibliotheken e-boeken aanbieden. Ze hebben dus wel een gezamenlijk bibliotheeksysteem, maar geen sluitend transportsysteem. Voor leenverkeer vallen bibliotheken daardoor terug op postverzending of eigen stedelijk transport. En voor e-boeken geldt dat bibliotheken individueel kunnen beslissen of ze intekenen op de e-boekenservice van Cultuurconnect. Het kan dus van plaats tot plaats verschillen of je e-boeken kunt lenen. Krachtenbundeling, inclusief extra inzet van de Vlaamse overheid, zou daar toch tot iets beters moeten kunnen leiden.

Punt 2: Lokaal manifesteren, provinciaal faciliteren, landelijk organiseren

Het Nederlandse stelsel – waarbij drie overheidslagen verschillende taken op zich nemen rond het bibliotheekwerk – mag wellicht omslachtig zijn. Het is echter wel een van de succespunten van ons stelsel. Daarbij moet gezegd dat zowel de provinciale als de landelijke overheid ook flink meefinancieren en dus ook echt iets kunnen betekenen. Het inkopen van e-boeken gebeurt in Nederland bijvoorbeeld met een landelijk budget en een e-lending-convenant.

Dat stelsel zorgt er ook voor dat er op verschillende plekken met de landelijke overheid afspraken gemaakt kunnen worden – inclusief financiering – die op lokaal niveau en passend bij die lokale schaal tot uitvoering komen.

Als we zoeken naar de Vlaamse equivalenten van de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) en de KB in Nederland, dan kom je uit bij de VVBAD en Cultuurconnect. Maar wie kijkt naar de omvang en opdracht van deze partijen, ziet dat zij een kleinere opdracht hebben. En daarmee ook een kleinere financiële basis. Het is daarom ook logisch dat als vervolg op het rapport Steeds meer met steeds minder – een onderzoek van het BoekenOverleg waaruit bleek hoe penibel de bibliotheeksituatie in Vlaanderen is – gekeken zal worden of er toch niet een breder bibliotheekbeleid op Vlaams niveau moet komen.

Punt 3: Schaalgrootte

Wij zijn grote voorstanders van werken met lokale gemeenschappen. Maar we zien ook dat het bibliotheekwerk in Vlaanderen op veel kleinere schaal georganiseerd wordt dan in Nederland. In Nederland kennen we een kleine 130 bibliotheken (vestigingen niet meegeteld) voor 18 miljoen inwoners, in Vlaanderen zijn het er 300 voor nog geen 7 miljoen inwoners. In Nederland is er dus één bibliotheek per 140.000 inwoners. In Vlaanderen is er één bibliotheek per 23.000 inwoners. In Nederland werken veel bibliotheken als stichting voor meerdere gemeenten. In Vlaanderen is de bibliotheek vaak onderdeel van de gemeente. Nabijheid van de bibliotheek is natuurlijk een groot goed, maar het is misschien toch interessant om eens kennis te nemen van het Nederlandse model.

Bonuspunt: Cijfers

Ook voor de Vlamingen hebben we een bonuspunt dat een beetje aan de landelijke opdracht raakt. Iedereen die we spraken in Vlaanderen wees ons ook op dit punt. Het is een breed gevoeld gemis: het ontbreken van Vlaamse cijfers over de branche. Er was ooit een verplichting om cijfers aan te leveren zoals in Nederland. Bij een ijverige overheidsactie om de ‘planlast’ te verminderen is die regel echter geschrapt. En nu zijn er geen centrale cijfers meer. Wie iets wil weten over de branche, moet zelf maar onderzoek doen. En dat terwijl jullie in Vlaanderen al wel een gezamenlijk bibliotheeksysteem hebben en heel veel cijfers zo al bij elkaar hebben. Dus Vlaamse overheid: zorg dat dat wederom op orde komt en geef iemand die opdracht. En als je het ons vraagt, ligt Cultuurconnect hier voor de hand. Zij beheren al veel van de gegevens in het bibliotheeksysteem.

Eigenwijze Nederlanders

Nou, tot zover de bespiegelingen van twee eigenwijze Nederlanders die Vlaanderen bezochten. Wat het ons vooral leerde, was hoe weinig we eigenlijk van elkaar weten. Zo dichtbij en toch zo ver van elkaar. Er zijn vele terreinen waar we veel meer samen kunnen doen. In die conclusie staan we niet alleen. Ook in de slotverklaring van de Vlaams-Nederlandse regeringstop op 1 april 2025 wordt dat sjiek gezegd: ‘We blijven gezamenlijk inzetten op Europese en bilaterale initiatieven die de samenwerking tussen de regeringen op het gebied van bibliotheken versterken en we committeren ons aan een structurele uitwisseling, bijvoorbeeld over de relatie tussen de bibliotheek en onderwijs.’

Nederland kan veel leren van Vlaanderen. En andersom. Laten we dat gaan doen! Met een kwartje achterin de Fiat Panda en een mes in het dashboardkastje.