Case: Een interactieve workshop over propaganda

Het ADVN | archief voor nationale bewegingen is een erkende culturele archiefinstelling, gevestigd in Antwerpen, die het erfgoed van de Vlaamse beweging en andere nationale bewegingen in Europa verzamelt, bewaart en onderzoekt. Sinds vier jaar bouwen we intensief aan onze educatieve werking. Vandaag biedt het archief een gevarieerd aanbod waarbij de focus op drie doelgroepen ligt: leerlingen uit het secundair onderwijs, studenten uit het hoger onderwijs en volwassen anderstaligen uit het NT2-onderwijs. We organiseren onder meer interactieve workshops, rondleidingen achter de schermen en voorleessessies – alles op maat van de groep. Bezoekers komen zo te weten dat achter het soms nog heersende cliché-imago van stoffig en saai, veel fascinerende en tegelijkertijd ongekende verhalen schuilgaan.

Voor dit artikel leggen we de focus op onze interactieve workshop Hoe verleidt propaganda kiezers, een les die vandaag permanent deel uitmaakt van ons educatief aanbod en gegeven wordt aan secundaire klasgroepen van de tweede en derde graad. Jongeren (15- tot 18-jarigen) leren aan de hand van oud en recent archiefmateriaal kritisch kijken naar hoe propaganda opgebouwd is en waarom we er ons zo gemakkelijk door kunnen laten (ver)leiden. In een hypersnel evoluerende digitale wereld waar jongeren toegang hebben tot een massa aan informatie, dagelijks beïnvloed worden door allerlei sociale media en al te vaak in contact komen met gemanipuleerde content, is het interessant om stil te staan bij de diverse propagandatechnieken en -methoden die gehanteerd worden. Hoe de workshop precies tot stand kwam? Daarvoor moeten we terugkeren naar het jaar 2015.

Hoe het allemaal begon 

Tien jaar geleden zocht de sector naar manieren om archieven in het onderwijs te introduceren. Iedereen was het erover eens dat archiefdocumenten jongeren aan het denken konden zetten. Vanaf 2015 maakte het ADVN deel uit van de groep LeerDok. LeerDok werd opgericht door FARO en omvatte, naast onze instelling, ook de volgende partners: het Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis (Amsab-ISG), het Letterenhuis, het Archief en Museum voor het Vlaams leven te Brussel (AMVB), het FelixArchief en KBR. Uit het samenwerkingsverband groeiden twee modulaire digitale lespakketten, met de respectievelijke thema’s Censuur en vrije meningsuiting & Vluchtelingen. Elk lespakket bestond uit een inleidende les en enkele sublessen van de partners. Een derde lespakket over Propaganda bleef steken in de ontwikkelingsfase en werd pas later door het ADVN voltooid.

Tijdsgebrek en onervarenheid speelden het initiatief parten, maar de grootste uitdaging was om niet te verdwijnen in het overweldigende onderwijsaanbod. Hoe groot ook de inzet van FARO en de andere betrokken partners, het gebruik van de LeerDok-lessen in het onderwijs bleef beperkt. Als ik erop terugkijk en voor mezelf spreek, dan zie ik een publiekswerker met weinig educatieve ervaring en een enge focus die erop gericht was de eigen collectie zoveel mogelijk in beeld te brengen. Binnen de LeerDok-groep riepen we enthousiast: “Kijk eens wat wij hebben en hoe waardevol dat wel niet is”, maar vergaten we dat wij als instelling ook een ondersteunende rol naar het onderwijs toe moesten bieden. De hoop leefde dat scholen vanzelf de weg zouden vinden naar het archief. Met al dat prachtige en uitzonderlijke archiefmateriaal moesten ze toch wel bij ons aankloppen? Maar niets was minder waar.

Erfgoedklasbakken: een nieuwe uitdaging 

Toen FARO begin 2022 een oproep lanceerde naar medewerkers uit de archief- en museumsector om vanuit hun passie en expertise voor de klas te gaan staan, bracht dat nieuwe inzichten met zich mee. We realiseerden ons dat leerkrachten overspoeld werden door educatieve tools om hun lessen te verrijken, maar vaak de tijd misten om er concreet mee aan de slag te gaan. Precies hier kon de erfgoedsector een verschil maken. Archieven en musea konden zelf naar scholen stappen en hun verhaal vertellen. Toch leefden er veel vragen en onzekerheden in de sector. De meesten hadden geen lerarenopleiding gevolgd. Hadden we wel voldoende pedagogische vaardigheden? En vooral: zouden jongeren écht geïnteresseerd zijn in ons verhaal? FARO speelde in op onze besognes en begeleidde met zorg de toekomstige erfgoedklasbakken. Het besteedde de pedagogische begeleiding uit aan Oetang, een creatief bureau dat leerproducten ontwerpt. Tijdens de opleiding werden diverse werkvormen voor in de klas aangereikt en onder meer tips gegeven voor een inspirerend debat met jongeren. Lesvoorstellen konden ter plaatse afgetoetst worden bij experten. FARO faciliteerde alle communicatie evenals – en dat was niet onbelangrijk – de matching van de erfgoedklasbakken met de scholen.

Binnen het ADVN groeide sympathie voor dat idee. We zagen het als een kans om naar secundaire scholen te trekken en ons educatief materiaal, dat al enkele jaren stof lag te vergaren, te verzilveren. We gingen dus aan de slag en kozen ervoor om het derde lespakket verder uit te werken. We waren vooral benieuwd in hoeverre 16- en 17-jarigen zich bewust waren van propaganda, in welke mate ze de informatie uit sociale media vertrouwden, hoe hun mening hierdoor beïnvloed werd, of ze propaganda herkenden en hoe ze omgingen met fake news. Al deze vragen zorgden ervoor dat het oude lespakket gaandeweg nieuwe inhoud kreeg. We verzamelden diverse filmpjes en affiches uit de eigen collectie van vroeger en nu, uit binnen- en buitenland, zochten naar propaganda van allerlei politieke strekkingen en gingen te rade bij collega’s. Ook baseerden we ons voor deze workshop op het in 2018 uitgegeven boek Propaganda in België, 1934-1951 van Paul Van Damme, die tien verschillende propagandatechnieken en -methoden onderscheidt en herkent, een gigantische bron van inspiratie. Tot slot gebruikten we als casestudy de propagandastrategie van het Vlaams Blok. Hoe boekte deze partij tijdens de verkiezingen van 1991 een immense overwinning? Op welke manier kon het Vlaams Blok zijn kiezers verleiden en welke campagnes hanteerde de partij hiervoor? En waarom werd de propagandastrategie in dertig jaar tijd zo sterk bijgestuurd?

Een workshop in volle groei

In mei 2022 voerden we de workshop voor het eerst uit voor een klas in de PORTUS Berkenboom in Sint-Niklaas. Vijftien leerlingen uit het vijfde en zesde jaar publiciteit zaten verwachtingsvol te wachten, hopend op een boeiend verhaal. Die eerste kennismaking met het onderwijs was een echte eyeopener. Leerlingen van vandaag zijn mondiger dan gedacht en laten duidelijk weten waar ze wel of niet mee akkoord gaan. De zorg dat de harde beeldtaal van oude en recente propaganda-affiches hen zou afschrikken, bleek ongegrond. Jongeren blijken niet altijd hard onder de indruk van extreme, polariserende of gewelddadige propaganda. Ze zijn gewend aan een constante stroom van informatie, waarin grenzen vaak vervagen en beelden snel normaal worden. Daarnaast missen ze dikwijls een stukje van de historische context die de impact van propaganda deels kan verklaren.

De workshop groeit elke keer weer, er is altijd ruimte voor vernieuwing. Geregeld zoeken we op het internet naar recente propagandabeelden uit Rusland, Oekraïne, Amerika of Gaza en proberen we thema’s aan te snijden die jongeren écht aanspreken, rekening houdend met hun voorkennis. Sommige ‘controversiële’ onderwerpen, zoals de rechten van de lgbtqia+-gemeenschap, kunnen voor bepaalde groepen leerlingen moeilijk liggen, maar we schuwen die thema’s niet. Ondertussen zijn we vier schooljaren verder en hebben we al meer dan twintig scholen bezocht. We bouwden goede contacten op met leerkrachten. In mei keren we dit jaar voor de derde keer op rij terug naar het Atheneum van Wetteren – daar is onze workshop inmiddels een vast onderdeel van de geschiedenislessen. In het verkiezingsjaar 2024 werden we meermaals gevraagd voor projectweken rond het thema verkiezingen en volgden heel wat jongeren, die voor het eerst naar de stembus trokken, onze workshop.

Geen enkele les is hetzelfde. Soms stappen we tevreden buiten, soms niet. Veel hangt af van het publiek: worden de leerlingen getriggerd, denken ze mee, hebben ze zin om hun mening te delen en gaan ze in gesprek? Als gastspreker willen we de leerkracht niet vervangen, maar luisteren, samen gedachten formuleren en kritisch denken stimuleren. Wanneer er vragen gesteld worden, aarzelen leerlingen soms, maar er zijn geen foute antwoorden – het draait om interpretatie: hoe kijk je ergens naar? De mening van de erfgoedklasbak hoeft niet de hunne te zijn; we zijn er niet om te overtuigen, laat staan politiek te beïnvloeden. Het doel van de les is simpel: leerlingen helpen kritisch te kijken, hun historisch bewustzijn stimuleren en hen ondersteunen in hun leer- en denkproces. Leveren we als archief een bijdrage aan de erfgoededucatie van jongeren? Absoluut. We maken bronnen uit het verleden zichtbaar en tastbaar, stimuleren het creatief denken, ontwikkelen mee de historische vaardigheden van de leerlingen en verdiepen hun zelfinzicht. Bovendien bevorderen we burgerschapszin, moedigen we dialoog aan en leren we jongeren naar elkaar luisteren. Zo worden ze meer ‘erfgoedwijs’: ze herkennen en waarderen erfgoed en begrijpen ook hoe het gevormd, geïnterpreteerd en soms gemanipuleerd wordt. Overigens biedt het ADVN ook een workshop aan met de methodiek ‘emotienetwerken’, waarin jongeren hun gevoelens over erfgoed verkennen, maar dat is weer een heel ander verhaal – misschien een boeiend thema voor een volgend artikel in META?

De workshop is bestemd voor leerlingen van de tweede en derde graad in het secundair onderwijs (ASO/TSO/BSO) en past onder meer in de lessen geschiedenis, burgerzin, zedenleer of project algemene vakken (PAV). Het hele schooljaar door kun je deze interactieve les gratis reserveren voor twee lesuren. Het afspreken van een tijdstip gebeurt in onderling overleg. Voor meer informatie kun je ons contacteren via publiekswerking@advn.be.