Mijn 42-jarige loopbaan als bibliothecaris van bibliotheek de Lettertuin in Sint-Pieters-Woluwe is niet zo gemakkelijk samen te vatten. Ook de evoluties in de bibliotheekwereld gedurende die periode qua mentaliteit, aanbod van collecties en activiteiten, digitale mogelijkheden, regelgeving, doelpubliek en nog zoveel meer zijn enorm. Hier toch een poging.

Het begin

Het begon allemaal met een babbeltje met de oud-bibliothecaris van de gemeentelijke bibliotheek van Sint-Pieters-Woluwe. Hij overtuigde me om er te solliciteren als aanspreekpunt voor de Nederlandstalige afdeling. De job was maar tien uur per week en de bibliotheek was voor 95% Franstalig, maar ik was een pas afgestudeerde historica met het diploma voor bibliotheekassistente op zak, dol op boeken en bibliotheken en op zoek naar werk – dus ik ging ervoor.

Zo leerde ik de schepen voor Nederlandstalige aangelegenheden, Marie-Jeanne Schoenmaeckers, kennen, wier droom het was om een Nederlandstalige bibliotheek in de gemeente op te richten. Mijn uurrooster werd uitgebreid tot voltijds en ik ging als 22-jarige aan de slag met het erkenningsdossier. Door de staatshervorming vielen bibliotheken onder cultuur en waren ze dus een gemeenschapsbevoegdheid. De wetgeving voor Franstalige en Nederlandstalige bibliotheken was sinds 1978 verschillend en een bibliotheek kon om erkend te worden niet tweetalig zijn. Toen Sint-Pieters-Woluwe zijn drie gemeentelijke bibliotheken als Franstalig bestempelde, moest het in de gemeenteraadsbeslissing opnemen dat het ooit ook een Nederlandstalige bibliotheek zou oprichten om niet van discriminatie beschuldigd te worden. Dat zinnetje werd mijn startpunt voor het uitbouwen van het erkenningsdossier en het oprichten van een Nederlandstalige bibliotheek.

Het toen nog maar vijf jaar oude bibliotheekdecreet was strikt wat de erkenningsvoorwaarden betrof: een bibliotheek in Sint-Pieters-Woluwe had een oppervlakte van 280 m² nodig, een startcollectie van 12.000 boeken en een voltijdse bibliothecaris, en het lezersaantal moest 5% bedragen van de inwoners van het werkgebied (voor een Brusselse gemeente bedraagt het werkgebied 30% van de totale bevolking) – dat betekende 600 lezers. Pas als aan al deze eisen voldaan was, kon een bibliotheek erkend worden door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en subsidies ontvangen voor personeel en meubels.

Een erkende bibliotheek

Om tot een erkende bibliotheek te komen was heel wat doorzettingsvermogen, optimisme, netwerking en ook wat geluk nodig. Het werden drukke jaren met – naast het alleen werken aan het dossier zonder steun van het regionetwerk dat pas later ontstond – mijn vierjarige avondstudie aan de bibliotheekschool, de uitleenuren in de Franstalige bibliotheek en het organiseren van een Nederlandstalig theaterseizoen voor volwassenen en kinderen waarvoor de schepen mij ook ingeschakeld had, omdat er buiten mij niemand van het Nederlandstalig gemeentepersoneel enige affiniteit had met cultuur.

Een tijdelijke startlocatie werd gevonden in 1987 – twee oude prefab paviljoenen (zonder isolatie) in de tuin van het gemeenschapscentrum Kontakt. De bibliotheek ging er van start met geleende meubels. Niemand vermoedde toen dat we er 27 jaar zouden verblijven. Je leefde er mee met de seizoenen, want op een koude winterdag was het er ’s morgens zes en tegen de avond vijftien graden. Op een warme zomerdag kon de thermometer dan weer tot bijna veertig graden opklimmen. Airco kregen we pas na 20 jaar.

Ondertussen was ik al enkele jaren (vrijwilligster)-bibliothecaris van de parochiale bibliotheek van Stokkel. Ik ijverde voor de overname van deze bibliotheek door de gemeente voor een symbolische frank, zodat deze collectie samen met boeken uit de gemeentelijke bibliotheek de begincollectie kon vormen. Samen met drie gemeentearbeiders verhuisde ik ze naar de nieuwe locatie in de zomer van 1987. Ik was toen het enige personeelslid van de bibliotheek, maar kon voor de verhuizing gelukkig rekenen op heel wat vrijwilligers uit het Vlaamse verenigingsleven die allemaal uitkeken naar een volwaardige Nederlandstalige bibliotheek. De 12.000 boeken werden ingeschreven in het aanwinstenregister en de startcollectie was een feit!

Eind oktober 1987 opende de bibliotheek haar deuren en startte de Actie 600 om aan 600 ingeschreven lezers te raken voor eind december, op twee maanden dus. Dankzij een promotiecampagne bij het sociaal-cultureel middenveld, in de scholen en in de pers lukte dat wonderwel. Na een bezoek van inspecteur Robert Wauters van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap werd de bibliotheek vanaf 1988 een erkende openbare bibliotheek, de zesde in Brussel. Ik was net afgestudeerd aan de bibliotheekschool en kon dus als 25-jarige bibliothecaris aan de slag in ‘mijn’ bibliotheek.

Van 1988 tot 2025: 37 jaren van groei en evoluties

Ik startte alleen en kon na een jaar het personeelskader uitbreiden met een deeltijdse assistente. Vijf jaar later breidde het uit naar twee deeltijdse medewerkers en nog eens tien jaar later waren we met vier. Zo hoefde ik na ruim vijftien jaar niet meer bij alle openingsuren zelf aanwezig te zijn. Pas in 2015 – en na heel wat lobbywerk – kwam een educatieve medewerker het team versterken dat nu uit 4,3 voltijdsequivalenten bestaat. Gelukkig konden we door de jaren heen op een aantal gemotiveerde vrijwilligers rekenen.

De afgelopen dertig jaar speelde automatisering een steeds grotere rol in onze maatschappij en ook in de bibliotheek. Bij de start werkten we met een manueel uitleensysteem, fiches en fichebakken. Statistieken werden elke avond geteld, boetebrieven met de hand geschreven. In 1995 kreeg elke bibliotheek van de cultuurminister een eerste computer met internet: dat was toen echt iets nieuws! Het opzoeken van informatie op het internet stelde de bibliotheek voor een probleem: voor het eerst hadden we niet langer in de hand of de informatie die de mensen in de bibliotheek vonden wel correct was. We waren niet verantwoordelijk voor wat er op het internet stond en de juistheid ervan. We moesten dat uiteindelijk loslaten en nu kraait er geen haan meer naar. Ik voerde onze collectie in een databasebestand in en in 2007 sloten we als eerste bibliotheek na de Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek (nu Muntpunt) aan bij het digitaal netwerk waar momenteel alle Brusselse bibliotheken deel van uitmaken met steun van de Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC). De uitleen werd geautomatiseerd en statistieken en boetebrieven werden automatisch gegenereerd. Dat spaarde heel wat werk uit. Ook de catalografie werd gemakkelijker – je hoefde niet meer elk boek van nul af aan in te voeren, trefwoorden te zoeken en een plaatskenmerk toe te kennen. Het eengemaakt bibliotheeksysteem (EBS) gaat nog een stap verder. Materialen opzoeken in de catalogus, in de bibliotheek of van thuis uit, hun plek vinden in het rek – dat alles is heel wat gebruiksvriendelijker geworden, zowel voor de gebruikers als voor het personeel.

Gelukkig maar, want de uitleencijfers bleven jaar na jaar stijgen en ook de collectie breidde uit en werd steeds gevarieerder. Zo was ik een van de eerste bibliothecarissen om een uitgebreide stripcollectie uit te bouwen. Strips werden eind jaren 1980 nog met argwaan bekeken. Was dat wel kwaliteitsvol genoeg om in een bibliotheek te staan? Graphic novels bestonden nog niet, of werden in elk geval niet zo genoemd. De vroege start van deze deelcollectie en het er blijvend op inzetten, resulteerden in de mooie collectie die we vandaag kunnen aanbieden aan zowel kinderen, jeugd als volwassenen.

In de romanafdeling is er een mooi aanbod hedendaagse en actuele literatuur en lectuur. Ook blijven vaste waarden zoals Nobelprijswinnaars of Vlaamse klassiekers bewaard (in het magazijn als ze er te droevig uitzien). Sinds de beginjaren van de bibliotheek koop ik romans van schrijvers van alle werelddelen en het Ministerie stuurde in 1990 zelfs een delegatie van Afrikaanse bibliothecarissen naar me door, omdat onze bibliotheek zoveel romans had van hun auteurs. Nu heet dat ‘dekoloniseren van de collectie’.

De jeugdafdeling zorgt – zoals op vele plaatsen – voor het gros van onze uitleningen door de massa lezertjes die er gebruik van maken en de uitgebreide samenwerking met de scholen. Ik herinner me nog de Geronimo Stilton-controverse twintig jaar geleden: de kinderen waren er dol op, maar waren ze wel kwalitatief genoeg voor een openbare bibliotheek? Was het geen rage die binnen een jaartje voorbij zou zijn? Ik kocht ze aan, want ik ben altijd overtuigd geweest van het belang van leesplezier, misschien mede door het feit dat de meeste kinderen in het Nederlandstalig onderwijs in Sint-Pieters-Woluwe anderstalig zijn en het dus al moeilijk genoeg hebben met lezen. De trots op hun gezichtje als ze zo’n boek helemaal uitgelezen hebben en de zin om aan een volgend boek te beginnen is voor mij goud waard. Leesboeken of informatieve werken, prentenboeken, peuterboekjes, babyboekjes en strips – ze gaan als zoete broodjes over de toonbank, of moet ik zeggen ‘de balie’.

Een collectie die gedurende die veertig jaar ook enorm groeide en diversifieerde is deze voor Young Adults (bij ons de 4Teens genoemd). Vroeger ging je als lezer bijna rechtstreeks van kinderboeken naar romans voor volwassenen. Nu zit daar een hele, prachtige leeswereld tussenin.

Natuurlijk evolueert een collectie mee met de (mogelijke) gebruikers. Voor het grote aantal expats in de gemeente regelen we ook romans en kinderboeken in verschillende talen. Zo hebben we een collectie Engelse, Duitse, Spaanse, Franse, Oekraïense en Poolse boeken. Deze collecties kwamen er in afspraak met de dienst Ondersteuning Bibliotheken in Brussel (OBiB) van de VGC, die toeziet op de spreiding van anderstalige collecties over heel het Brusselse Gewest. Ze vormen een uitgestoken hand naar deze gemeenschappen en proberen een brug te slaan tussen mensen met verschillende achtergronden, maar met een gezamenlijke liefde voor boeken en lezen. Het ruime aanbod verklaart voor een groot deel het succes van onze bibliotheek. Uit de Sentobib-bevraging blijkt dat 97% van de gebruikers naar de bibliotheek komt om iets te lenen. Wat uitleningen betreft, is bibliotheek de Lettertuin dan ook verhoudingsgewijs de best functionerende gemeentelijke bibliotheek van Brussel.

De bibliotheek is geen eiland 

Zelfs voor er regio-overleg, het eengemaakt bibliotheeksysteem Wise, schoolcoördinatoren of cultuurbeleidscoördinatoren waren, was het voor mij duidelijk dat een bibliotheek geen eiland is. Van bij het prille begin engageerde ik me in het gemeenschapscentrum om langs die weg alle verenigingen van de gemeente beter te leren kennen en mogelijke samenwerkingen te faciliteren. Sindsdien wordt er met steeds meer mensen, scholen, verenigingen, gemeentediensten en instanties samengewerkt. De scholen zijn natuurlijk heel belangrijke partners en vonden zeer snel de weg naar onze bibliotheek voor klasbezoeken, boekenpakketten en de jaarlijkse Jeugdboekenmaand. Deze samenwerking kreeg een enorme boost sinds de aanwerving van de educatieve medewerker bijna tien jaar geleden. Er worden tal van activiteiten georganiseerd, zodat elk bibliotheekbezoek een feest wordt. Sinds een tiental jaren werkt de bibliotheek ook nauw samen met de kinderdagverblijven via boekenpakketten, Boekstart en activiteiten in de bibliotheek of bij hen.

Samenwerking is er verder ook in het netwerk van de Brusselse bibliotheken. We startten 37 jaar geleden als 5 kuikentjes onder de vleugels van moederkloek COB Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek (nu Muntpunt) die toen een bescheiden overkoepelende rol had. Rond 2012 werd er binnen de VGC een steunpunt uitgebouwd met een eigen personeelskader. Hierdoor kreeg het netwerk een nieuw elan, vooral omdat er door de jaren heen in alle Brusselse gemeenten een erkende Nederlandstalige bibliotheek kwam.

Gemeentelijk past de bibliotheek sinds 2002 in het grotere plaatje van het lokaal cultuurbeleid. De cultuurbeleidscoördinator werkt aan een gezamenlijk cultuurbeleidsplan met de bibliotheek en het gemeenschapscentrum als gelijkwaardige partners. Algauw werd de bibliotheek gezien als vanzelfsprekende partner binnen het lokale cultuurlandschap, en dat niet enkel qua beleid, maar ook via de vele activiteiten en projecten.

Van boeken uitlenen naar place to be

Bij de erkenning in 1988 werd een bibliotheek nog gezien als een plek waar je boeken kon lenen, iets kon opzoeken, tijdschriften of een krant kon lezen in de leeszaal en nu en dan eens een activiteit meepikken. Dat kan nog altijd, maar ondertussen zijn er ook digitale collecties, e-boeken en dvd’s, en de activiteiten voor jong en oud nemen toe. Verder is er aandacht voor meerstemmigheid in het aanbod zodat alle gebruikers zich erin kunnen herkennen. Het idee dat men nooit te vroeg kan beginnen met het ontwikkelen van taligheid en leesplezier leeft in onze Boekstart-bibliotheek en de moeilijke doelgroep ‘tieners’ wordt met een actieplan aangetrokken

Om als place to be gezien te worden, is ook het bibliotheekgebouw een belangrijk element. De veel te kleine en oude paviljoentjes waar de bibliotheek in gehuisvest was, hypothekeerden de werking. Algauw keek ik uit naar een andere, betaalbare locatie, wat niet evident is in Sint-Pieters-Woluwe, nationale koploper als het om dure bouwgronden gaat. Vele jaren zat dat dossier muurvast tot schepen Carla Dejonghe er haar tanden in zette. Ze bekwam een erfpachtovereenkomst met GO! Scholengroep Brussel. Nog enkele jaren plannen, lobbyen en doorbijten waren nodig om het dossier rond te krijgen. De nieuwbouw werd een eigentijds, voor iedereen toegankelijk, ruim en aangenaam gebouw dat bovendien de eerste energiepassieve bibliotheek van België was. Eind januari 2015 verhuisde de bibliotheek na 27 jaar naar de ‘gouden bib’ – van 0% naar 100% isolatie! Ook nu weer kwam een klein leger vrijwilligers ons helpen bij het inpakken, verhuizen en uitpakken. Het feit dat zovelen met plezier een handje kwamen toesteken, bewijst dat velen de bibliotheek een warm hart toedragen. In de Sentobib-bevraging scoort het gebouw zeer goed: 97% apprecieert de toegankelijkheid van het gebouw, 97% voelt zich er comfortabel, ontspannen en rustig en 93% is tevreden over het interieur.

Sinds de verhuizing kende onze werking een enorme boost. De gebruikers voelen zich goed in de bibliotheek. En dat is voor mij het allerbelangrijkste, want sinds dag één staan zij in onze bibliotheek op de eerste plaats. De collectie en het activiteitenaanbod zijn er voor hen. Klantvriendelijkheid en direct contact met de gebruikers zijn prioritair. Iedereen wordt hier persoonlijk begroet en het bibliotheekteam staat met veel plezier en knowhow de lezers te woord. Dat wordt enorm geapprecieerd.

Na zovele jaren neem ik afscheid van ‘mijn’ bibliotheek. Dat doe ik met veel dankbaarheid – voor de honderden fijne uren die ik er mocht doorbrengen met gelijkgestemde zielen in gesprekken met de vele gebruikers (van wie sommigen als kind kwamen en nu met hun eigen kinderen langskomen) of tijdens de diepgaande boekanalyses met de leden van de leeskring. Dankbaar ook voor de inzet en vriendschap van de collega’s van het eigen team, van het bredere Brusselse netwerk en van de lokale partners. Dankbaar dat ik de kans kreeg om bibliotheek de Lettertuin op te richten en uit te bouwen zodat door de jaren heen duizenden lezers er gebruik van konden maken en dat nog steeds doen. En dankbaar ten slotte dat ik mijn hobby (het leven tussen boeken en films) als droomjob mocht uitoefenen, zovele jaren lang.