Misschien gooide je na de automatisering van de catalogus alle steekkaartjes in de papierslag. Niet zo in de Library of Congress (LC): ze bewaarden ze en gebruikten ze in 2017 om er een prachtig boek mee te maken: The Card Catalog.

Steekkaarten, veel steekkaarten

In de bibliotheekwereld zet de LC in Washington DC een aantal standaarden die overal gebruikt worden: MARC, de LC Subject Headings, de LC Classification, de LC Authority Files en de gratis uitwisseling van bibliografische gegevens via Z39.50. Maar in de twintigste eeuw was LC vooral succesvol in het produceren van steekkaarten voor allerlei bibliotheken in de Verenigde Staten (VS). Miljoenen steekkaarten gingen er tussen 1901 en 1997 de deur uit. Zelf onderhielden ze massale steekkaartencatalogi tot 1980, terwijl de automatisering, die in 1966 gestart was, steeds meer veld won. Een groot gedeelte van de steekkaartencatalogus werd bewaard als nationaal erfgoed. Gelukkig maar, anders was dit mooie boek er nooit gekomen.

Opnieuw beginnen

Gedurende de negentiende eeuw liet de catalografie in de LC te wensen over, om praktische redenen. Na de Copyright Act van 1870, waardoor de LC een soort wettelijk depot werd, werd de bibliotheek overspoeld door nieuwe boeken. De catalogus was onvolledig en van lage kwaliteit. Bovendien had de toenmalige bibliothecaris zijn handen vol met bouwprojecten en gezien hij kon rekenen op een fenomenaal geheugen, had hij zelf niet zo’n behoefte aan een goede catalogus. Sommigen, zoals Melvil Dewey, ijverden ervoor dat de LC een union catalog van alle bibliotheken in de VS zou uitbouwen, maar ook dat zag de bibliothecaris niet zitten. Aan het begin van de twintigste eeuw werd, onder impuls van een nieuwe bibliothecaris, dan maar opnieuw begonnen met de opbouw van de catalogus. Dat was niet de laatste keer: ook bij de automatisering werd alles nog een keer opnieuw gecatalogeerd.

De hele geschiedenis

Eigenlijk geeft het boek de hele geschiedenis van bibliotheekcatalogi vanaf de oudheid. Een enkele keer is er een slordigheid ingeslopen die de LC onwaardig is. Zo wordt op p. 17 gesteld dat de codex bestaande uit papieren pagina’s de boekrol verving vanaf de vierde eeuw, terwijl het papier toen nog niet bekend was in Europa. 

Maar het boek vertelt vooral ook de geschiedenis van de LC, vanaf het ontstaan bij de onafhankelijkheid van de VS, met het hele verhaal van de verschillende branden, de uitbreidingen, de bouwwerken en de verhuizingen, om zich daarna te concentreren op de opbouw van de massale catalogus. Soms duiken daar verrassende details bij op. Zo leerde J. Edgar Hoover, de roemruchte FBI-baas, als jobstudent in het begin van de twintigste eeuw, in de catalogusafdeling van de LC hoe hij informatie kon ordenen en terugvinden – of verstoppen – via steekkaarten. Ook is er het verhaal over het speciale handschrift, de library hand, dat ontworpen werd door Melvil Dewey en Thomas Edison, om handgeschreven kaartjes beter leesbaar te maken. Het boek wisselt tekst af met vele bladzijden illustraties, waarbij links een boekcover afgebeeld staat en rechts de bijbehorende cataloguskaart, geschreven of getypt, met allerlei aanvullingen, verbeteringen en stempels. Meestal gaat het om klassiekers uit de Amerikaanse literatuurgeschiedenis, zoals In Cold Blood van Truman Capote, On the Road van Jack Kerouac of Gone With the Wind van Margaret Mitchell. Verrassend tussen dat alles is een pagina uit Traité de documentation van Paul Otlet, uiteraard ook met bijbehorende steekkaart. Otlet, eveneens een notoir steekkaartenproducent, wordt er geroemd als visionaire voorloper van het internet (zie META 2021/7).

Voor nostalgici

Laatst zag ik hoe de kaartcatalogus in de openbare bibliotheek van het Italiaanse stadje Trani nog steeds de ingang van de bibliotheek siert. Ook in Afrika zijn ze nog massaal aanwezig, om de eenvoudige reden dat ze als back-up voor de geautomatiseerde catalogus moeten dienen bij de dagelijkse stroomonderbrekingen. Maar we hoeven helemaal niet zover te reizen om steekkaarten te bewonderen. Op het eind van de negentiger jaren van vorige eeuw scande de Universiteit Gent (UGent) een paar miljoen kaartjes in (in kleur nog wel!), waarna ze via optical character recognition (OCR) zo goed mogelijk omgezet werden in catalogusrecords. Je vindt het resultaat in de online catalogus, maar je kunt ook nog altijd door de ingescande kaartjes van de aldus gevormde catalogus CatFich bladeren via lib.ugent.be/card en nostalgisch genieten van de cryptische afkortingen, de vuile vingers, de manuele verbeteringen en de vele soorten hand- of machineschrift. Hopelijk nemen ze bij de UGent ooit eens een voorbeeld aan de LC en maken ze ook zo’n mooi boek, met covers van klassiekers uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis, afgewisseld met de bijbehorende steekkaart en omkaderd door het verhaal van de geschiedenis van de bibliotheek en haar catalogus. Wie maar niet genoeg kan krijgen van de oude steekkaartjes kan een en ander bestellen via Amazon: je vindt er onder andere antieke houten catalogusbakjes en een doosje met reproducties van dertig authentieke kaartjes uit de LC-catalogus.