Zaterdag 23 november 2024 was een heuglijke dag voor Stekene. De nieuwe bibliotheek, die deel uitmaakt van het ook al nieuwe Cultuurhuis Stekene, opende haar deuren voor het grote publiek. En dat grote publiek was massaal aanwezig tijdens die openingsdag. Meer dan zeshonderd bezoekers kwamen langs om een glimp op te vangen van wat dé ontmoetingsplek moet worden waar alle Stekenaars terechtkunnen. Het gebouw is een realisatie van bouwbedrijf Furnibo en architectenbureaus A1AR en B-Juxta. Het belangrijkste aspect dat meegegeven werd in de nota voor de architecten was het concept van ‘de bibliotheek als derde plek’.

Stekene is een gemeente in de provincie Oost-Vlaanderen (ten noorden van Sint-Niklaas) en telde 19.570 inwoners op 1 maart 2024. Het bestaat uit drie deelgemeenten: Stekene zelf, Kemzeke en Klein-Sinaai. Stekene is een parelsnoer van verschillende leefkernen (Stekene, Kemzeke, Koewacht, KleinSinaai, Hellestraat, enzovoort). De gemeente heeft veel natuur – wat zorgt voor een aantrekkelijke woonomgeving – en zet actief in op binnenlands toerisme. Er is een bruisend handelscentrum en er zijn veel ontspanningsmogelijkheden.

De bibliotheek bevond zich al meer dan veertig jaar in de Stadionstraat. Met uitzondering van een kleine renovatie naar aanleiding van de installatie van een zelfuitleensysteem in 2015 bleek het gebouw echt niet meer te voldoen aan wat een hedendaagse ontmoetingsplek beoogt te zijn. Openbare Bibliotheek Stekene maakt deel uit van Regiobib Biblio WAAS en kan zo sinds mei 2024 een samenwerking aanbieden waarbij transport van de collectie mogelijk is tussen de verschillende Wase bibliotheken. Een enorme meerwaarde die de Stekense bibliotheekgebruiker alvast waardeert. De opening van de nieuwe bibliotheek was in november 2024 de kers op de taart om van Openbare Bibliotheek Stekene een prachtige derde plek te maken.

Het is niet voor het eerst dat ‘de bibliotheek als derde plek’ aan bod komt in META. Reeds in 2019 beschreef Natalie Decrock, beleidsmedewerker bij de Vlaamse overheid, in haar artikel ‘De bibliotheek: een derde plek als tweede thuis’ op welke manier een hedendaagse bibliotheek deze rol kan uitbouwen. Ze verwees daarbij naar de visie van Frank Huysmans over de bibliotheek als sociale infrastructuur en de visie van Henrik Jochumsen over het ‘four space-model’. Op basis van het gedachtegoed van Huysmans en Jochumsen beschrijft dit artikel hoe de bibliotheek van Stekene opgebouwd en ingericht werd.

De bibliotheek als sociale infrastructuur

Van in het begin werd getracht om in Stekene de sociale rol van de bibliotheek vorm te geven. Op verschillende manieren kreeg de Stekenaar inspraak, waardoor de betrokkenheid groot was. Naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 bezorgden de verschillende adviesraden reeds een memorandum aan de Stekense politici. Het vormde de basis voor de latere conceptnota. In het memorandum werd voor het eerst expliciet vermeld dat de gemeente nood had aan een nieuw gemeenschapscentrum met polyvalente zaal, theaterzaal en bibliotheek. De oprichting van een polyvalente zaal werd in 2019 opgenomen in de meerjarenplanning. In 2020 koos de Stekense gemeenteraad voor een realisatie met een nieuwe bibliotheek en een marktbevraging in de vorm van een concurrentiegerichte dialoog.

Samen met de gemeentelijke adviesraden werd een conceptnota opgesteld, met een breed pakket aan wensen en behoeften op het vlak van functies en invulling. Die nota vormt de inhoudelijke basis van het project.

In het voorjaar van 2021 weerhield het bestuur twee ontwikkelaars uit vijf ingediende kandidaturen. Beide architecten stelden hun eerste ontwerpen voor aan de dialoogcommissie en aan de adviesraden, die een advies konden formuleren over de ontwerpen.

Op basis van verschillende gunningscriteria beoordeelden zij de definitieve offertes van beide kandidaten. Het gemeentebestuur koos voor A1AR-JUXTA-FURNIBO om de bouw- en omgevingswerken van het project uit te voeren.

Gedurende het verdere traject werden nog verschillende initiatieven opgericht die illustreren hoe het project participatie stimuleerde en ervoor zorgde dat, reeds voor de opening van de bibliotheek zelf, een sociaal draagvlak gecreëerd werd:

• Bevraging tijdens de kindergemeenteraad: Stekene heeft een kindergemeenteraad die nadenkt over hoe Stekene nog kindvriendelijker kan worden. Tijdens de samenkomst van 29 maart 2023 stelde bibliothecaris Maarten D’hamers het project voor en vroeg de kinderen naar hun voorstellen. De meest voorkomende ideeën: een gezellige leeshoek, een hoek specifiek voor jeugdboeken, een plek waar je buiten kunt lezen, volwassenen vragen om niet te veel op hun gsm te zitten en een plek om te studeren. Verder in het artikel lees je welke voorstellen meegenomen werden
• Participatietraject ‘Wat mag niet ontbreken in de Stekense bibliotheek’: van februari 2023 tot en met augustus 2024 liep een bevraging waarbij iedere Stekenaar kon opgeven wat niet mocht ontbreken in de nieuwe bibliotheek. Er kwam een veertigtal ideeën binnen waarvan de volgende de meeste reacties kregen: inrichting van een Fablab, een stille ruimte, studeerplekken en een zadenbibliotheek.
• ‘Welke zin van Dirk Bracke siert straks de muren van de nieuwe bibliotheek?’: Dirk Bracke was een Stekense jeugdauteur die bijzonder populair was in de Stekense bibliotheek. Bij de bouw van de nieuwe bibliotheek was het dan ook evident dat de auteur een blijvende plaats zou krijgen. Er werd gekozen om een zin uit een van zijn boeken aan te brengen op een van de muren. Samen met de familie van Dirk koos de bibliotheek vier zinnen waarop mensen konden stemmen. Meer dan honderd Stekenaars brachten een stem uit en de populairste zin bleek uiteindelijk ‘Er was intussen veel veranderd … Steen bleef staan en staarde een ogenblik afwezig naar de einder. (Steen, Dirk Bracke)’.

Tot slot zorgde een actie net voor de opening van de nieuwe bibliotheek wellicht nog voor het meeste effect wat betreft betrokkenheid. Twee weken voor de opening verhuisden we de volledige bibliotheekcollectie. Het allerlaatste rek met jeugdboeken werd niet met de verhuiswagen overgebracht, maar wel met een levende boekenketting van de oude naar de nieuwe bibliotheek. Een 250-tal leerlingen vormde deze menselijke ketting. Op die manier werden de laatste vierhonderd jeugdboeken symbolisch naar de nieuwe bibliotheek gebracht. Een fijn idee om zo de kinderen al meteen te betrekken bij het verhaal van de nieuwe bibliotheek. De actie ging niet onopgemerkt voorbij, want ze kreeg heel wat (lokale) persaandacht die het enthousiasme voor de nieuwe bibliotheek nog extra aanwakkerde. Het allereerste boek dat langs de ketting ging was – uiteraard – Chicago, het laatste boek van Dirk Bracke, dat postuum verscheen in november 2023.

Ruimte voor inspiratie

Naast het sociale aspect van Frank Huysmans was ook het ‘four space-model’ van Jochumsen een belangrijke inspiratie voor de opmaak van de conceptnota die de bibliotheek aan de architecten bezorgde. Het moest dan ook een inspirerende omgeving worden waarbij in eerste instantie het gebouw zelf de bibliotheekbezoeker al helemaal enthousiast zou maken.

De Stekense bibliotheek beslaat in totaal 956 m² en heeft twee verdiepingen, toegankelijk via een open huislift en een grote leestrap en tribune. De inrichting zorgt direct voor een huislijk en warm gevoel. Wat bijna alle bibliotheekgebruikers meteen opvalt, is de keuze voor tapijttegels. Toegegeven, het zorgt voor wat controverse, want niet elke bezoeker is onmiddellijk overtuigd (uit angst dat het moeilijk schoon te houden valt, wat niet het geval is). Het is echter een bewuste keuze, want naast het akoestische voordeel geeft het de bibliotheek een huislijk gevoel. En dat huislijke is natuurlijk een van de belangrijkste kenmerken om van een bibliotheek een inspirerende derde plek te maken. Daarnaast vallen ook de gezellige en knusse leeshoekjes met veel ruimte op. Wie binnenkomt voelt zich gegarandeerd meer dan welkom!

De benedenverdieping is de eerder actieve ruimte waar de jeugdcollectie te vinden is. Alle jonge doelgroepen kunnen hier terecht. Van Boekstart tot prentenboeken, van eerste leesboekjes tot verhalen en weetjesboeken. De jongeren (young adults) hebben dan weer een aparte hoek gekregen, afgeschermd met een rond rek en voorzien van voldoende zitelementen om te kunnen hangen en chillen. Maar er vallen ook twee plekken op, omgeven door een gordijn. Deze zogenaamde ‘kokers’ (wie De Pappenheimers gezien heeft, zal zich onmiddellijk een beeld kunnen vormen) zijn werkplekken waar bibliotheekgebruikers afgeschermd aan een tafel kunnen zitten zonder afleiding van wat er zich rondom hen afspeelt. Ideaal om samen met enkele klasgenoten een groepswerk voor te bereiden.

De eyecatcher beneden is zonder twijfel de grote houten trap die niet alleen de verbinding vormt tussen de beneden- en bovenverdieping, maar tegelijkertijd ook dienstdoet als tribune. Bezoekers kunnen hier een boek, strip of krant lezen. Daarnaast wordt de trap ingezet als tribune bij voorstellingen en (auteurs)lezingen. Bovendien doet de ruimte onder de trap dienst als ‘de Studio’, een plek die flexibel gebruikt kan worden voor rustige voorleesmomenten, maar ook als een gamezone waar jongeren kunnen gamen.

Eenmaal boven valt het op dat de inrichting iets strakker is. Hier bevindt zich de volwassenafdeling, die wat minder speels hoeft te zijn. Toch zijn ook hier meer dan genoeg tafeltjes en zetels aanwezig om gezellig te lezen. En boven is eveneens een ‘koker’ te vinden voor wie wat minder afleiding wenst.

Ruimte om te leren

In heel de bibliotheek, zowel boven als beneden, vind je verschillende studeer- en werkplekken. In de oude bibliotheek waren zelden studenten te bespeuren, omdat de ruimte er niet op voorzien was. Dat is nu helemaal anders.

Vanaf het openingsweekend komen studenten over de vloer, maar ook niet-studenten maken gebruik van de werkplekken. De eerder genoemde ‘kokers’ worden gretig ingepalmd, maar vooral op de bovenverdieping vinden studenten meerdere studeerplekken. Tegen de wand is een volledig werktablet van 8 meter geplaatst, met twee vaste computers en ruimte om eigen laptops te installeren. Op de eerste verdieping is verder nog een passerelle, een loopbrug, die uitkijkt op de inkomhal van het Cultuurhuis. Ook hier zijn meerdere tafels te vinden met de nodige voorzieningen om laptops te installeren.

Nieuw is ook dat de bibliotheek vanaf nu een apart, eigen workshoplokaal heeft. Deze ruimte bevindt zich op de benedenverdieping in de bibliotheek en kan afgesloten worden. De bibliotheek gebruikt het lokaal om zelf workshops te geven, maar ook scholen of organisaties kunnen het hiervoor gebruiken.

Aansluitend op de rol die ze gekregen heeft als werk- en studeerplek, voerde de bibliotheek bij de opening nieuwe openingsuren in. Sindsdien is de bibliotheek op maandag en woensdag doorlopend open tussen 10.00 en 19.00 uur. Daarnaast is ze op dinsdag en donderdag open van 15.00 tot 19.00 uur en op vrijdag, zaterdag en zondag van 10.00 tot 12.30 uur. Je leest het goed, de Stekense bibliotheek is elke dag open. Om studenten nog meer te kunnen bedienen, wordt nu al de vraag gesteld om de uren nog uit te breiden, maar met een personeelsteam van zes voltijdsequivalenten is dat allesbehalve evident. We overwegen wel om voor de volgende examenperiode een blokspot in te richten met inzet van extra vrijwilligers. Maar in de nieuwe bibliotheek zijn ook alle voorzieningen getroffen om een open+-systeem te installeren. Het open+-systeem zorgt ervoor dat geregistreerde gebruikers de deuren van de bibliotheek kunnen openen buiten de bemande openingsuren.

Ruimte voor ontmoeting

De nieuwe bibliotheek nodigt uit om nog meer ontmoeting te creëren. Openbare Bibliotheek Stekene had al lang een mooie dynamiek met tal van activiteiten die zorgden dat mensen niet enkel naar de bibliotheek kwamen om een boek te ontlenen. Dankzij de nieuwe ruimte wordt dat alleen maar versterkt. Er is een maandelijks voorleesuurtje voor kinderen, workshops die georganiseerd worden in samenwerking met de jeugddienst, verschillende digi-infosessies binnen het Digibank-project, het tweewekelijkse digipunt, het Digitaal C@fé, een filmclub voor tieners, game-evenementen, en dergelijke.

Ook met Avansa Centraal Vlaanderen bestaat er een actieve samenwerking die mensen samenbrengt. Zo starten we onder andere met het project De Levende Bibliotheek, om op die manier mensen met een inspirerend verhaal in contact te brengen met geïnteresseerden. Al deze activiteiten maken van de bibliotheek een actieve ontmoetingsplek.

Er werd al gemeld dat de bibliotheek deel uitmaakt van het Cultuurhuis Stekene, met daarbij een theaterzaal en polyvalente zaal. Zeker die theaterzaal wordt ook ingezet voor de bibliotheekwerking. Een auteurslezing tijdens de Jeugdboekenmaand, een theatervoorstelling tijdens de Voorleesweek of een poëzievoorstelling op Gedichtendag: het kan vanaf nu allemaal in de kleine – er zijn 160 plaatsen –, maar vooral gezellige theaterzaal.

Wie aan een gezellige ontmoetingsplek denkt, denkt uiteraard ook aan koffie. Het is bijna evident dat er in de bibliotheek van Stekene een koffieautomaat staat waar bezoekers een lekkere koffie, chocomelk of zelfs wienermelange kunnen kopen. En vanaf het voorjaar kan die gedronken worden in de prachtige leestuin. Want deze intensief groen aangeplante leestuin, die grenst aan de bibliotheek, wordt zonder twijfel een andere absolute eyecatcher. Een heerlijk plekje om te ontspannen en te genieten van een boek, krant of tijdschrift én … een kopje koffie.

Een innovatieve ruimte

Vooral het workshoplokaal moet de Stekense bibliotheekgebruiker aanzetten tot innovatie en creatie. In samenwerking met de lokale jeugddienst en De Creatieve STEM organiseren we op regelmatige basis STEM-workshops. De bibliotheek van Stekene is sinds 2023 een erkende STEM-academie en organiseerde reeds verschillende Maakbib-evenementen. Dat aanbod zal in de nieuwe bibliotheek verder uitgebouwd worden. In 2025 starten we bijvoorbeeld met een Open Maakplaats waar jongeren vanaf 16 jaar zelfstandig en/of onder begeleiding aan de slag kunnen met een 3D-printer, vinylcutter, Cricut-plotter en dergelijke.

Ook de CoderDojo-werking krijgt een plek in het workshoplokaal van de bibliotheek. CoderDojo is een codeerclub waar kinderen en jongeren samenkomen en zelf met technologie aan de slag gaan. Er is begeleiding door vrijwilliger-coaches, maar het zijn vooral de kinderen en jongeren zelf die spelenderwijze en al doende van elkaar leren. De vrijwilligers kunnen al sinds 2019 terecht in de bibliotheek van Stekene en zullen hun werking nu nog beter kunnen uitwerken en uitbreiden.

Conclusie

De nieuwe bibliotheek van Stekene heeft de ambitie om dé ontmoetingsplek van Stekene te worden en wil een derde plek zijn voor alle Stekenaars. Door zoveel mogelijk mensen te bereiken en te betrekken bij de werking was er van bij de opening een zeer groot draagvlak. Aan de vele positieve reacties te horen, was er in Stekene duidelijk nood aan een dergelijke plek. De voormalige bibliotheek had al een actieve werking, maar botste op heel wat beperkingen door de kleine ruimte. Die ruimte is er nu volop. Ruimte om te genieten, ruimte om te beleven, ruimte om te ontmoeten, ruimte om te ontdekken, ruimte om te leren, ruimte om te creëren, en zoveel meer.

Wie eens in de buurt is van het mooie Waasland, moet dus zeker eens binnenspringen. Het bibliotheekteam is ontzettend trots op deze verwezenlijking en zal iedere bezoeker met een glimlach, en vooral veel enthousiasme, ontvangen en rondleiden. Benieuwd naar de planning van de bibliotheek van Stekene? Bekijk het hieronder.