META sprak met de Nederlander Willem Bongers-Dek. Sinds 2019 is hij directeur van deBuren in Brussel (waar hij al werkt sinds 2009). In 2022 werd hij voorzitter van het BoekenOverleg. Een gesprek over de staat van de bibliotheek in een woelig tijdperk.

Hoe start je het jaar 2025, met alle berichtgevingen over Donald Trump en Elon Musk?

Die dreiging voel ik het hele jaar door eigenlijk wel. Ik denk dat het heel erg belangrijk is om met elkaar te blijven praten nu de democratie onder druk staat. Democratie is het fundamentele gesprek over wie we zijn en hoe we de wereld om ons heen willen vormgeven. Ik vind het belangrijk dat daarbinnen meerdere perspectieven mogen bestaan en dat we niet gedwongen zijn om in één richting te denken.

Het maatschappelijke gesprek van vandaag is sterk afhankelijk van emoties en vindt plaats in een aandachtseconomie. Er zijn tal van elementen die onze aandacht vragen, en ik denk dat de versnippering van onze aandacht een vrij grote bedreiging is voor het gesprek dat we voeren. Omdat we daardoor constant afgeleid zijn. Het gesprek dat we nu voeren, gaat te vaak over kleine steekvlamincidenten in plaats van over de grote uitdagingen waar we voor staan.

Hoe zie je de rol van bibliotheken bij het voeren van dat gesprek?

Het oefenen van burgerschap vind ik een belangrijke functie van de bibliotheek. Eigenlijk heeft een bibliotheek alles in huis om dat te kunnen doen. Om je als burger te kunnen informeren over de wereld waarin je leeft en om je daar kritisch toe te kunnen verhouden, om in gesprek te kunnen gaan met allerlei mensen.

Ruimtegebruik staat ook sterk onder druk. Er zijn steeds minder plekken waar de commercie niet de regels bepaalt en we de tijd kunnen nemen om aan gemeenschapsvorming te doen. Om elkaar als mensen in de ogen te kijken en te praten over wat we belangrijk vinden. De bibliotheek is daar geen wondermiddel voor, maar ik zie ‘ontmoeting en debat’ wel als mogelijke kernfunctie voor de bibliotheek van de toekomst, juist vanwege het open karakter van de bibliotheek.

Lukt het bij deBuren om een divers publiek te bereiken?

Daar hebben we de afgelopen jaren echt stappen in gezet. We denken al sinds 2016 doorgedreven na over inclusie. We hebben geprobeerd om aan alle knoppen te draaien waar we zelf aan konden draaien: met welke partners werk je samen? Welke sprekers zet je op je podia? Welke talenten nodig je uit in je trajecten? Wie zitten er in de jury’s om die talenten te selecteren?

De moeilijkste stap was: hoe krijg je vervolgens ook een publiek dat weerspiegelt wie je op het podium ziet? Die stap hebben we de afgelopen jaren kunnen zetten, omdat we daar een bepaalde geloofwaardigheid in hebben opgebouwd. Mensen rondom ons zien: voor deBuren is inclusie geen gimmick om subsidies binnen te halen, maar iets wat ze menen.

Het BoekenOverleg organiseert regelmatig De Staat van het Boek. Wat is op dit moment de staat van de bibliotheek in Vlaanderen?

Wat vooral mijn zorg is op Vlaams niveau, is dat er geen enkel centraal beleid bestaat. Het is volledig versnipperd. We zitten nu nog in de gelukkige situatie dat elke gemeente een bibliotheek heeft die min of meer draait. Dat ik er zo halfslachtig over praat, “die min of meer draait”, is omdat we er maar heel weinig van weten. De pest is dat we geen centrale gegevens meer hebben. Vlaamse bibliotheken zijn niet meer verplicht om wat dan ook te registreren op centraal niveau. Dat wordt mondjesmaat gedaan, maar het is geen plicht meer.

We hebben bij het BoekenOverleg een onderzoek uitgevoerd (verricht door de Universiteit Antwerpen): Steeds meer met steeds minder. Daarin schetsen we een kantelpunt waar we nu zitten. We zien een problematische tendens, een veelkoppig monster. Enerzijds wordt er steeds meer van de bibliotheken verwacht – vanuit overheden, maar zeker ook vanuit burgers. Anderzijds zien we een bibliotheek die daar steeds minder toe in staat is. Er zijn allemaal uitzonderingen op te verzinnen, zoals De Krook in Gent en Utopia in Aalst, maar de algemene tendens is niet goed.

We zien dat gemiddeld genomen elke bibliotheek in 2024 bijna een half voltijdsequivalent verloren is. Puur mankracht. De mensen die er werken, hebben een steeds minder hoog statuut. Mensen met te lage statuten zijn te hoge functies aan het uitvoeren. En onderaan die waterval staan de vrijwilligers.

Dat is een heel ambigue situatie. Eigenlijk ben je blij dat de lokale gemeenschap opstaat om de bibliotheek op te vangen, en het belang daarvan inziet. Het aantal vrijwilligers is de afgelopen tien jaar spectaculair toegenomen in Vlaanderen. Maar wat moeten die mensen doen? Die moeten werk doen waarvoor ze niet gekwalificeerd zijn, en sterker nog, waarvoor ze op dit moment zelfs nauwelijks gekwalificeerd kúnnen worden. Omdat je onvoldoende opleidingsaanbod hebt om een brede toegankelijkheid daartoe te garanderen.

En daar verwacht ik Vlaamse regie. Omdat dat te belangrijk is om zomaar los te laten. Met name als je in ogenschouw neemt dat we in een crisis van ontlezing zitten, die inhaakt op een democratische crisis. Dat zijn twee dingen die heel sterk met elkaar te maken hebben. Ik verzet me er altijd tegen als die twee dingen uit elkaar getrokken worden.

Kritisch burgerschap is, net als de democratie zelf, een wordingsproces dat nooit afgerond is en actief onderhoud vraagt. En om een kritische burger te kunnen zijn, in een complexe wereld, heb je allerlei vaardigheden nodig. Het onderwijs is daar belangrijk in, en ik zie daar ook echt een rol voor bibliotheken weggelegd.

In die dubbele crisis, waarin het steeds moeilijker wordt om in te schatten waar informatie vandaan komt, hoe informatie tot stand gekomen is en hoe je informatie kunt wegen, is het erg belangrijk om burgers daarin te versterken. Om hen te helpen om dat te doen in het grote belang van de democratie.

Ik praat met veel idealisme en liefde over de rol van bibliotheken, maar er moet ook een heel duidelijke materiële basis zijn. Ik verwacht dat een democratische, nationale overheid die rol oppakt, en het niet laat afhangen van de welwillendheid van lokale besturen, vrijwilligers of particulieren.

Welke functies zou een basisbibliotheek moeten vervullen?

In Nederland gaat op 1 januari 2026 de zorgplicht voor gemeenten in. Veel Nederlandse gemeenten sorteren daar al op voor, dat is goed nieuws. Daar wordt vanuit de wettekst hardop nagedacht over waar de bibliotheek minstens aan moet voldoen. Het gaat bijvoorbeeld over voldoende professioneel geschoold personeel. Dat wordt onderdeel van de zorgplicht, iets wat je vervolgens moet operationaliseren: wat is voldoende geschoold? Ik denk dat je daar in de breedte moet kijken naar wat de bibliotheek vandaag is en moet zijn. Zelf collectiebeheer kunnen uitvoeren, dat is heel belangrijk. Ik denk dat op dit moment in Vlaanderen onderschat wordt hoe snel de kennis van collectiebeheer afneemt. Er is een hele generatie van bibliothecarissen die tussen nu en 2035 met pensioen gaat. Met hen verdwijnt er een bak aan kennis en ervaring over wat collectiebeheer is. Je moet vandaag al de jongere bibliotheekmedewerkers kunnen laten meelopen met die oudere generatie, omdat je anders in een situatie komt waarin collectiebeheer afhankelijk wordt van oneigenlijke tendensen. Zoals een te grote macht van de markt of van schenkingen, zowel van particulieren als van verenigingen. Beide tendensen, zowel de druk van de markt als die van ongevraagde schenkingen, zijn gevaarlijk.

Welke organisatie zou een centrale regie van de bibliotheken op zich kunnen nemen?

Er zijn verschillende organisaties die dat kúnnen doen, maar op dit moment is er niet een waarvan ik zou zeggen: die móet het doen. Je zou zoiets ook in een beheerstructuur kunnen steken. Dat je verschillende spelers samenbrengt om hier eens goed over na te denken. Voor mij is het BoekenOverleg daar een eerste aanknopingspunt, omdat het BoekenOverleg alle belangrijke spelers overkoepelt. Maar dat is zeker niet de organisatie die dat uiteindelijk moet uitvoeren. Wij zijn een overlegorgaan dat de verschillende overheidsniveaus adviseert. Op het moment dat het operationeel wordt, wordt het losgezongen van het BoekenOverleg, zoals met de Vlaamse Literatuurprijs de Boon.

Er zou ook een nieuwe organisatie opgezet kunnen worden?

Dat is nog te vroeg. Voor mij is het veel belangrijker dat het besef nu ontstaat dat dit op Vlaams niveau aangepakt moet worden. De provincies zijn verdampt, federaal kan het niet en lokaal vind ik het een veel te groot risico op tal van vlakken. Op Vlaams niveau komen zoveel dingen samen om dit goed te kunnen doen. Ook de samenwerking tussen onderwijs, cultuur en welzijn, in het geval van bibliotheken, is cruciaal. Als je daarop wilt kunnen sturen, dan zul je er op centraal niveau iets mee willen doen, dan zul je de regie willen nemen, en op dit moment kan dat niet.

Ik wil zeker niet Nederland als het beloofde land schetsen, maar op dit vlak zijn er wel stappen gezet. Nederland begon in 1987 met decentralisatie. Net op het moment dat Vlaanderen besloot te decentraliseren, in 2015, keerde Nederland de kar. Daarna heeft het even geduurd voordat Nederland daar de middelen voor had, maar die zijn er nu wel.

Het is heel interessant wat er in 2025 in Nederland zal gebeuren. Daar wil ik iedereen die er in Vlaanderen mee bezig is over adviseren: houd eens goed in de gaten welke stappen er gezet worden. En hoe die vorm krijgen.

Waarom is er centrale regie nodig?

Er zijn tal van gemeenten die het wel goed doen, en die de bibliotheek belangrijk vinden. Maar er zijn ook gemeenten die in hun plannen geen letter wijden aan de bibliotheek. Als een bevoegdheid op een niveau terechtkomt, dan verwacht je dat er op dat niveau een plan is, en dat is er lang niet altijd. Dat werkt willekeur in de hand. Een bibliotheek zou er voor iedereen moeten zijn en mag niet afhankelijk zijn van de toevalligheid van een schepen.

Op basis van het onderzoek dat wij verricht hebben, durf ik te zeggen dat de situatie nu al problematisch is. De problemen spelen bij alles wat voor een bibliotheek belangrijk is. Dat begint al bij: Zijn er genoeg mensen? Kun je een bibliotheek open houden? Of heb je meteen een probleem als er iemand ziek is? Dat gebeurt op dit moment al in verschillende Vlaamse bibliotheken: als er iemand ziek is, dan is er een acuut probleem.

En zijn die mensen daarnaast voldoende professioneel ondersteund – alleen al in opleiding, maar ook in doorontwikkeling – om hun job te kunnen doen? Een burger gaat het niet meteen merken als de collectiebeheerder een jaar thuis zit met een burn-out. Maar het effect zal er wel zijn, want jouw aanbod gaat verschralen en zich specifiek richten op een aanbod dat van een partner komt met een eigen belang.

Het derde is tijd voor samenwerking. Als bibliotheken onder druk staan, zowel in manuren als in deskundigheid, is het eerste wat gebeurt een beweging naar binnen: we zullen de dingen doen die nu urgent op tafel liggen. Maar voor een bibliotheek is het juist belangrijk om naar buiten te treden. Om te kunnen netwerken, te kunnen samenwerken met andere bibliotheken.

Vervolgens hebben we natuurlijk het gebouwbeheer. Kan de bibliothecaris bij iemand aankloppen om te zeggen “het regent hier binnen”? Of moet die ergens achteraan aansluiten, omdat de douches van het zwembad eerst gerepareerd moeten worden? En dan zijn er nog de financiën. In ons rapport heb ik de tendens gekenschetst als ‘de lettervreter anno nu’: het personeel eet de collectie op. De mensen kunnen in dienst blijven, soms ook vast benoemd, maar elke loonindexering gaat ten koste van andere posten zoals de collectie. En daar zie ik ook externe bedreigingen: boeken worden er niet goedkoper op en hebben steeds vaker een lagere papierkwaliteit, waardoor de duurzaamheid en bruikbaarheid daalt.

Dat zijn allemaal factoren die tegelijkertijd gebeuren, en die ervoor zorgen dat de kernfuncties onder druk komen te staan. Dat is nu al, we zitten er op dit moment middenin. Daarom moeten we nu heel hard aan de bel trekken om te laten zien: we zien dit. En we zien dit niet enkel vandaag, we zien een trend. We zien dat het al jaren geleden begonnen is, en de reden dat we het niet eerder gezien hebben, is omdat het onderzoek er niet eerder was.

Zou je bibliotheken willen oproepen om toch gegevens te bewaren?

Ja. Ik weet hoe zwaar medewerkers in bibliotheken onder druk kunnen staan. Maar ik denk dat het heel goed zou zijn als bibliothecarissen toch tijd vinden om op sommige kerncijfers wel degelijk data bij te houden, ook als ze het niet moeten. Dat geldt ook voor bezoekersaantallen.

In Nederland kan ik hardmaken dat de bibliotheken de belangrijkste culturele instellingen van het land zijn. Niet omdat ik dat zo leuk vind of omdat ik van lezen houd, maar omdat ik dat kan onderbouwen met cijfers: bibliotheken hebben 57 miljoen bezoeken per jaar. Dat is een culturele activiteit van immense omvang. Als ik vandaag in Vlaanderen dat punt zou willen maken, dan kan ik dat niet. Het lijkt me heerlijk om hetzelfde te kunnen zeggen tegen de Vlaamse minister: kijk eens, zoveel miljoen mensen gaan hier naar de bibliotheek. En al die mensen rekenen op u.

Verder lezen?

Het onderzoek naar de slagkracht van bibliotheken vind je hier.

De adviezen voor het beleid kun je hier terugvinden.