In september 2019 verhuisde de openbare bibliotheek van Mechelen van het gebouw in de Moensstraat naar het gerenoveerde klooster Het Predikheren. De vier grote magazijnen die deel uitmaakten van de bibliotheek, bleven wat verweesd achter. Het nieuwe gebouw, Het Predikheren, betekende een nieuwe adem voor de bibliotheek: prachtige, nieuwe ruimten, mogelijkheden voor een nieuwe werking, nieuw publiek, maar ook een nieuwe uitdaging. De collecties in de bibliotheek en het magazijn waren voordien nauw met elkaar verbonden. Fysiek – je hoefde gewoon één deur te openen – maar ook in het hoofd van elke bibliotheekmedewerker. Iets nakijken, materialen terugplaatsen, een collectie van open naar gesloten kast verhuizen, wieden of een boek ophalen voor een gretige lezer aan de balie, het gebeurde in een handomdraai. Voor het eerst werden nu bibliotheek en magazijn van elkaar gescheiden.

Twee jaar later, in het najaar van 2021, startte de ontmanteling van de oude bibliotheek. De gebouwen kregen een nieuwe bestemming: een duurzaam woonproject door een publiek-private samenwerking van Stad Mechelen en CAAAP. De magazijncollectie van de bibliotheek zou verhuizen naar het nieuwe Depot Rato in Muizen, maar door bouwtechnische problemen was het gebouw nog niet klaar. Er werd een onderkomen gevonden in de oude stadsmagazijnen waar helaas onvoldoende plaats was. Eén derde van de collectie zou ingepakt blijven. Ruim twee jaar later werd het stof van de dozen geblazen en kon de volledige collectie eindelijk uitgepakt worden: drie kilometer aan boeken en cd’s kreeg een plaats in gloednieuwe mobiele rekken in Depot Rato.

Die drie kilometer, goed voor een honderdduizend materialen, was vooraf grondig gekeurd. Verspreid over vier grote magazijnen, zonder gehinderd te worden door plaatsgebrek, was er in het verleden weinig tijd besteed aan het selecteren van de materialen. Daar komt nog bij dat de verhuizing naar Het Predikheren ervoor zorgde dat een vierde van open kast naar het magazijn verhuisde. Na het verhuisklaar maken van de collectie voor Het Predikheren volgde nu een tweede selectieronde: die van de magazijncollectie. Wat te houden? Waarvan afstand te doen? De openbare bibliotheek van Mechelen en haar magazijn kennen een rijke geschiedenis. De collectievorming gaat terug tot de eerste 709 boeken in 1865.

Gedurende de jaren werd er een omvangrijke magazijncollectie uitgebouwd. Een collectie waarin je ook de geschiedenis van de Mechelse bibliotheek kunt volgen: de brand die een groot stuk van de collectie vernietigde, de giften die daarop volgden, de aankopen in bulk uit Nederland, maar bovenal het spoor van de interesses, visies, geur en kleur van de collectievormers die ons voorafgingen. Het leidde tot een collectie die verrast, soms ook met stoute of controversiële keuzes. Het voedt alleszins het idee dat het magazijn vroeger ook een refuge was van boeken die buiten de lijntjes kleurden, maar vanwege hun literaire of historische waarde belangrijk geacht werden om aan te kopen én te bewaren. Zij het dan in de gesloten kast: deze boeken moesten aangevraagd worden. Waren onze voorgangers ook poortwachters?

Wie door het magazijn liep, merkte duidelijk sporen en lijnen waarin de collectie een sterke traditie uitbouwde. Deze sterke collecties zorgden ook voor een leidraad bij de keuzes bij het wieden. Het leeuwendeel van de magazijncollectie bestond uit werken over geschiedenis, taal- en letterkunde, kunst, filosofie en religie, en uit literatuur: romans, bloemlezingen, toneelstukken en zeer veel poëzie. Romans die tot een specifiek genre behoorden – thrillers, romantische verhalen enzovoort – werden slechts uitzonderlijk bewaard. Informatieve werken over onderwijs, opvoeding, psychologie, natuurwetenschappen, en dergelijke kregen alleen een plek wanneer het ging om mijlpalen of wanneer ze belangrijk geweest waren voor de ontwikkeling van ons gedachtegoed. Bij de anderstalige romans was vooral het aandeel van de Franstalige literatuur aanzienlijk. Het magazijn bevatte ook nog een 15.000-tal cd’s. De historische collectie lp’s, vooral jazz en blues, verhuisde van het magazijn naar Het Predikheren. Met deze collectie ondersteunen we publieksactiviteiten in Het Predikheren: Jazzzolder, Vinyl Sundays en lezingen, en wordt er ingespeeld op de hernieuwde belangstelling voor vinyl. Minder plaats was er wel voor de cd’s. Door een probleem met waterinsijpeling in de oude bibliotheek en ook omdat de drager kwetsbaar is, werd beschadiging een belangrijk criterium bij het wieden. Het budget voor audiovisueel materiaal (AVM) is beperkt, waardoor er sowieso minder beweging is in deze collectie. Het grootste gedeelte bestaat uit klassieke muziek, jazz en blues, en popmuziek en staat in Depot Rato. Voorlopig behouden we deze collectie. We hebben nog steeds een (beperkt) publiek voor deze collectie.

De collectie die het sterkst gereduceerd werd, is die van de tijdschriften. Het tijdschriftenmagazijn bevond zich in de kelder van het gebouw in de Moensstraat en had te lijden onder waterinsijpeling. Een groot deel van de beschadigde werken werd al door de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) digitaal beschikbaar gesteld. Maar ook bij de andere tijdschrifttitels werd een strenge keuze gemaakt. Alleen tijdschriften over Mechelen, over poëzie en over taal- en letterkunde, uitzonderlijk ook over maatschappij, kregen een ticket naar Depot Rato. Voor de afgevoerde titels werd er zoveel mogelijk contact opgenomen met verenigingen en instellingen, en de oorspronkelijke uitgevers van de tijdschriften. Op die manier konden zij leemten in hun collecties aanvullen.

Voor de historische collectie van de jeugdbibliotheek, een collectie jeugdboeken van Vlaamse illustratoren en schrijvers, werd een onderkomen gevonden in het Letterenhuis. We bewaren in Depot Rato nog een beperkte keuze aan jeugdboeken. Deze is samengesteld uit klassieke verhalen en een exclusieve selectie jeugdboeken die representatief is voor de evolutie in de Vlaamse kinder- en jeugdliteratuur. Momenteel biedt het depot nog plek aan een deel van onze scholencollectie, een thematische verzameling boeken waaruit we pakketten samenstellen voor klassen. De rest van onze scholencollectie bevindt zich in het Predikheren. Binnenkort krijgt de volledige scholencollectie een nieuwe bestemming in het magazijn van de Predikherenkerk. Zo wordt ze ook toegankelijk voor leerkrachten (en student-leerkrachten) van het basisonderwijs. We creëren daar een hedendaagse, proactieve collectie waarmee we alle Mechelse scholen willen ondersteunen in hun leesbeleid.

De magazijncollectie zoals ze nu is, is natuurlijk geen statisch geheel. De plankruimte in Het Predikheren is beperkt. Om plaats te maken voor de constante toestroom van aanwinsten, verhuizen er elk jaar ook werken naar Depot Rato. Wieden en afvoeren blijft een constante opdracht. Op dit moment beschikken we over een kleine groeimarge. Zodra groeien niet meer mogelijk is, start de oefening opnieuw. Anders dan in Het Predikheren zijn uitleencijfers en uitleencoëfficiënten minder interessant als instrument om de collectie te evalueren. De thema’s zelf, de collectieonderdelen waarbij we een verdiepende collectie willen aanbieden, blijven een belangrijke leidraad bij de selectie. Daarnaast worden beschadigde, verzuurde en stukgelezen exemplaren verwijderd. Ook dubbels worden afgevoerd.

Als er verschillende uitgaven zijn, kiezen we voor de laatste herziene uitgave. Die regels staan niet in steen gebeiteld. Bij dichtbundels bijvoorbeeld, wordt er weleens van die regel afgeweken. Collega Wim Hendrickx gaf me ter illustratie een ander voorbeeld: de twee exemplaren van de studie De tachtigjarige oorlog, een basiswerk over deze periode. De eerste uitgave verscheen in 1941 onder de namen Jan Romein en Bertus Schaper, die hun naam geleend hadden aan hun collega en vriend Jacques Presser die als Jood niet mocht publiceren. Na de oorlog volgden nog vier uitgaven onder de naam van de echte auteur, de laatste keer in 1975. Beide edities, de eerste en de laatste, hebben een plaats in de rekken in het depot. Dat laatste voorbeeld toont aan hoe de expertise van de collectievormer een belangrijke rol speelt bij het wieden en dat het niet altijd mogelijk is om strikte criteria toe te passen.

Een blik op de lijst met gereserveerde werken toont onmiddellijk hoe divers de aanvragen zijn. Die aanvragen zijn natuurlijk de belangrijkste drijfveer voor de magazijnwerking: het toegankelijk houden voor onze leners van waardevolle werken waarvoor geen plaats is op de plank of elders, werken ook die digitaal niet beschikbaar zijn. De magazijncollectie biedt ons daarnaast de kans om toontafels en tentoonstellingen te stofferen met verrassende pareltjes en een verdiepende collectie.

Samen met andere partners in Depot Rato

In twee herbestemde industriële loodsen biedt de erfgoedsite onderdak aan vijf Mechelse partners: Museum Hof van Busleyden, Stadsarchief Mechelen, Projecten & Monumenten Mechelen, Erfgoedcel Mechelen en de magazijncollectie van Het Predikheren. Museum Hof van Busleyden coördineert de werking en de openstelling van het depot. ‘Rato’ verwijst naar de voormalige eigenaar van de loodsen: Société Rateau maakte er stoomturbines, pompen en ventilatoren. In 2016 kocht Stad Mechelen de leegstaande loodsen en verbouwde ze tot een duurzaam erfgoeddepot. Nu is Depot Rato de plaats waar de Mechelse erfgoedpartners hun collecties onderbrengen en uitbouwen. Duizenden kunstwerken, archeologische vondsten, archiefstukken, historische voorwerpen en boeken worden er bewaard voor de toekomst. Tegelijkertijd wordt de infrastructuur van het depot, bijvoorbeeld de anoxiecel (een luchtdichte cel waaruit de zuurstof weggezogen kan worden, waarna deze met stikstof en koolstofdioxide gevuld kan worden om insecten(eitjes/-larven) op en in erfgoedobjecten te doden), ter beschikking gesteld aan andere erfgoedhouders. Het is een plek om expertise over collectiezorg op te doen en te delen. Tijdens het weekend van 7 en 8 september 2024 werd Depot Rato feestelijk geopend. Voor de reuzen en de praalwagens van de Mechelse Ommegang begon het feest op 7 september al om 5.00 uur ’s ochtends. In konvooi werden ze van hun oude plek, de stadsmagazijnen, elf kilometer verder naar hun nieuwe thuis begeleid. Op zondag 8 september, tijdens Open Monumentendag, openden de deuren voor het grote publiek. De interesse was groot; rondleidingen achter de schermen waren in een mum van tijd volgeboekt.

Het luistermagazijn

Verhuizen naar Depot Rato betekende ook dat de magazijnwerking nieuw leven ingeblazen werd. Om de regelmatige levering van de gereserveerde werken te garanderen – drie maal per week worden gereserveerde werken opgehaald – en bij uitbreiding ook voor de hele logistieke organisatie, werd er een nieuwe collega aangetrokken. Tegelijkertijd werd er ook nagedacht over een manier om de collectie kenbaarder te maken bij onze leners. Bijna de helft van onze collectie staat niet zichtbaar, in gesloten kast. Een term die nog verwijst naar de bibliotheken tot midden vorige eeuw, waarbij een boek telkens aangevraagd moest worden. Hoe laten we iedereen kennismaken met deze collectie? Hoe al deze parels aan de man brengen?

Verhalen maken en verhalen vertellen, is onlosmakelijk verbonden met het bibliotheekleven. We hebben de ongelofelijke luxe een verhalenverteller in huis te hebben die al veertig jaar de collectie vormt en als geen ander de geschiedenis van de collectie kent. Zo groeide het idee om een podcast te maken. Het was alleen nog zoeken naar de juiste formule. Bij de opening van Depot Rato werden de eerste drie afleveringen van Het Luistermagazijn gelanceerd, een podcast gemaakt door journaliste Tine Danckaers met als verteller onze boekenman Wim Hendrickx. Wim koos enkele parels uit de non-fictiemagazijncollecties die het rijkst gevoed zijn: taal- en letterkunde, filosofie, religie en geschiedenis. Het werd een persoonlijk verhaal, over de geschiedenis van de Mechelse bibliotheek, over mensen en boeken. Met die enkele pareltjes, het kleine verhaal, hopen we een idee te geven van wat er in die grote gesloten kast te vinden is. En waarom we het zo koesteren.

Het Luistermagazijn kun je beluisteren via onze website en ook op Spotify. Wil je graag Depot Rato bezoeken? Dan kun je een rondleiding reserveren via de website.

Enkele pareltjes uit het magazijn

Tekst: Wim Hendrickx, Het Predikheren

Ons depot is een echte mer à boire en laat zich niet vangen in beschrijvingen en opsommingen. Er is zoveel te ontdekken, en zeker voor de rubrieken filosofie, godsdienst, kunst, geschiedenis en letterkunde is ons depot de omweg waard. Hieronder volgen enkele amuse-gueules om de nieuwsgierigheid te prikkelen

Onze oudste schat: een verzameling van wetten en reglementen Costumen usancien ende styl van procederen der stadt, vryheyt, ende jurisdictie van Mechelen, in 1735 “tot Mechelen by Laurentius Vander Elst” uitgegeven. Onze letterlijk grootste schat: Palais du Louvre et des Tuileries, motifs de décoration tirés des constructions exécutées au nouveau Louvre et au Palais des Tuileries, in folio, 44 x 32 cm, eerste deel van een set van drie, verschenen in 1874. Het boek mag model staan voor de vele folianten van de tweede helft van de negentiende eeuw, begin twintigste eeuw uit ons grote-formatenrek die oorspronkelijk in de bibliotheek van de Academie stonden.

Onze kleinste schat: Chansons complètes et poésies diverses van Marc-Antoine Désaugiers (1772-1827), in zijn tijd een zeer populaire liedjesschrijver. Het boekje meet 10,5 x 7 cm, ofwel in 32mo (‘in tricesimo secundo’), goud op snee, 650 dicht bedrukte blaadjes, verschenen in 1858. Onze wielerschat: drie ‘klassiekers’ van de Vlaamse wielerliteratuur, te weten Het rijke Vlaamsche wielerleven (1943) van Karel Van Wijnendaele, pionier van de sportjournalistiek in Vlaanderen, decennialang incontournable in het wielergebeuren, én de man achter de mythe van de ‘flandrien’, de eenvoudige Vlaamse volksjongen die door wilskracht kampioen wordt. Daarnaast Dagboek van de Ronde die Eddy won, verschenen in de legendarische Vlaamse pockets, naar aanleiding van de mythische overwinning van Eddy Merckx in de Ronde van Frankrijk in 1969, met aandoenlijke foto’s. Geschreven door Piet Theys en de jonge journalistieke talenten Jan Wauters en Marc Stassyns.

En ten slotte De Flandriens (1973), van Stan Lauryssens, bedoeld als blik achter de schermen van de wielersport. De foto van de blote bil van Eddy Merckx die uit zijn koersbroek stapt, veroorzaakte een heus schandaal en een proces. Onze bibliotheek heeft de oorspronkelijke versie met de gewraakte foto!

‘Verboden’ schatten waar we niet zo fier op zijn: Mijn kamp van Adolf Hitler, in de vertaling van Steven Barends, zonder jaartal, maar verschenen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een gift van een van onze leners: het exemplaar kwam van zijn broer die aan het Oostfront gevochten had. Daarnaast Joden zijn ook menschen (1942) van Jef Van de Wiele, notoir collaborateur, oprichter en hoofd van de nazistische Deutsch-Vlämische Arbeitsgemeinschaft (DeVlag). Ook nog Het Jodenvraagstuk(1934), een volgens tijdgenoten “zeer bedenkelijke brochure” van uitgeverij Lannoo. Een klavertje van vier brochures/pamfletten geschreven door prominenten uit de geschiedenis van de Vlaamse beweging, als getuigen van onze aanzienlijke collectie (250 titels, waarvan de meeste in het depot) over de Vlaamse beweging: August Vermeylen, Kritiek der Vlaamsche Beweging (1905), Leo Meert, Holland en het Vlaamsch activisme (1916), Gustaaf Vermeersch, Een oproep tot de Vlamingen (1916) – in ons depot staan ook de oorspronkelijke uitgaven van zijn grote romans Het rollende leven (1910) en De last (1904) - Karel Van den Oever, De Vlaamsche Beweging (1917) – in de poëzie-afdeling vinden we ook een handvol originele dichtbundels van zijn hand.

Een graag geziene gast van het depot is Eduard Douwes Dekker, alias Multatuli. We bezitten verschillende uitgaven van zijn verzamelde werken, waaronder de canonieke Volledige werken in 25 delen uitgegeven bij Van Oorschot. Daarenboven staat er heel wat secundaire literatuur in de rekken, met daarbij drie pamfletten van het eind van de negentiende eeuw, die getuigen van de heftige emoties die Multatuli wist op te roepen. Een van de paradepaarden van het depot is ongetwijfeld de poëziecollectie, 100 meter gedichten in een kleine 10.000 bundels. Opvallend is het aandeel negentiende-eeuwse dichtbundels, waaronder 17 delen De dichtwerken (1856) van Willem Bilderdijk. Maar evengoed vind je er zowel de doos Unica van Lucebert met facsimile’s van bundeltjes voor vrienden, als poëzie in het Mechels van Hendrik Diddens met de onweerstaanbare titel Fabels van de Voddemet : een ongetatoeërde rijmkroniek in het algemeen beschaafd Mechels.