Het Advis pour dresser une bibliothèque van Gabriel Naudé uit 1627 geldt als het eerste boek uit de bibliotheekwetenschap. Dat is leuk om te weten, maar wat staat er precies in?

Grote ambities in woelige tijden

Naudé beantwoordt in negen hoofdstukken de basisvragen over het opzetten van een bibliotheek. Waarom moet je dat doen? Hoeveel boeken moet je hebben, en welke dan wel? Hoe raak je eraan? Hoe rangschik je ze? Waar moet je die bibliotheek plaatsen en hoe kleed je ze aan? En vooral: wat is het uiteindelijke doel ervan? Hij schreef dat alles voor Henri de Mesme, de voorzitter van het Parlement de Paris, zijn toenmalige werkgever. Diens ambitie bleek echter een stuk minder dan wat Naudé voor ogen had. Hij kon zijn plan pas uitvoeren toen hij als bibliothecaris in dienst trad bij de roemruchte kardinaal Mazarin. De bibliotheek die hij voor hem bouwde, ging echter ten gronde tijdens de zogenaamde Fronde, de Franse opstanden rond 1650. Naudé vertrok naar Zweden om er te werken voor koningin Christina, maar werd door Mazarin teruggeroepen toen die na de opstanden opnieuw aan de macht kwam. Naudé stierf evenwel op de terugweg en kon de heropbouw van de bibliotheek dus niet meer meemaken.

Eeuwige roem voor een halve prijs

Naudé spiegelt zijn opdrachtgever eeuwige roem voor: iedereen zal hem loven als een belangrijk persoon. Het hoeft niet eens zoveel te kosten, want het komt er niet op aan om dure boeken te kopen – hoewel het zonder investeringen ook niet zal lukken. Hij wil vooral alle belangrijke klassieke en moderne auteurs en de commentaren erop verwerven, het liefst in de oorspronkelijke talen (vooral Latijn, Grieks, Hebreeuws en Arabisch), hoewel er ook vertalingen moeten zijn voor diegenen die deze talen niet machtig zijn. Hij geeft ellenlange opsommingen van allerlei auteurs die er zeker bij moeten zijn. Mooie banden verzamelen is geen goede strategie: beter is het om hele partijen in bulk op te kopen op de tweedehandsmarkt of om bestaande bibliotheken over te nemen. Je kunt je vrienden aansporen om boeken te schenken en je kunt ook eens kijken bij handelaren in oud papier, want daar zijn vaak boeken of perkamenten te vinden die anders gebruikt worden als inpak- of inbindmateriaal.

Herhaaldelijk breekt hij een lans voor kleine boekjes en zelfs pamfletten, die vaak inhoudelijk belangrijker zijn dan uitgaven in meerdere volumes. In dienst van Mazarin reisde Naudé Europa door om massa’s boeken te kopen en het gezegde ging dat er, waar hij gepasseerd was, geen boeken meer te vinden waren.

Classificatie

Veel boeken kopen is één ding, ze rangschikken en goed toegankelijk maken is ook belangrijk. Naudé raadt aan om alles in te delen volgens de gangbare faculteiten: theologie, geneeskunde, rechtsgeleerdheid, geschiedenis, filosofie, wiskunde en humaniora. De oudste en belangrijkste teksten komen eerst, daarna de commentaren erop enzovoort. Een bibliotheek moet in zowat het beste lokaal van het gebouw gevestigd zijn, met goede lichtinval, temperatuurregeling en dergelijke meer. Versieringen zijn wenselijk, maar het heeft geen zin veel geld te besteden aan de aankleding van de muren, want die komen nu eenmaal achter de boeken te zitten. Je kunt de ruimte versieren met bustes van grote auteurs, maar je hoeft daarom nog geen originele stukken te kopen, kopieën mogen. Ook globes en prenten kunnen het lokaal opfleuren. Het best kun je ook wat investeren in schrijfgerief en papier om het de bezoeker gemakkelijk te maken.

Vrij toegankelijk en geen censuur

Bij herhaling schrijft Naudé dat er ook boeken met afwijkende, zelfs ketterse meningen in de bibliotheek moeten zijn, al was het maar om te kunnen nagaan wat je precies wilt weerleggen. De bibliotheek moet vrij toegankelijk zijn en zelfs uitlenen aan de betrouwbaarste gebruikers. Dat schept dan wel een probleem: omdat er geen censuur is, kan iedereen ook die ketterse boeken lezen. Daarom stelt hij voor gevaarlijke manuscripten en pamfletten op de allerhoogste planken te leggen, opdat niemand ze zomaar zou kunnen grijpen, met andere woorden misschien toch een beetje censuur. Ook zul je er geen romans vinden, want dat is iets voor de zwakkere geesten. Het publiek dat Naudé voor ogen heeft, bestaat uit personen uit de hogere klassen die de klassieke talen beheersen en goed onderlegd zijn in culturele en wetenschappelijke onderwerpen.

De Nederlandse vertaling

Het valt niet mee om het boekje te lezen: lange Franse volzinnen met soms in onbruik geraakte woorden, dat alles in een zeventiende-eeuwse spelling, doorspekt met eindeloos veel namen en Latijnse citaten. Gelukkig bestaat er een uitstekende Nederlandstalige vertaling uit 2011 (na bijna vier eeuwen dus): Wenken voor het opzetten van een bibliotheek. Daarin zijn ook de vele namen verduidelijkt en de Latijnse citaten vertaald. Spijtig alleen dat er slechts 175 exemplaren van gedrukt werden en dat slechts één bibliotheek een exemplaar bezit, namelijk de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen (wie anders?): daar hebben ze namelijk exemplaar 23, maar je moet het wel ter plaatse lezen.