De informatiedeskundige tussen tech en gebruiker

Het voorbije academiejaar was het alle hens aan dek voor informatiedeskundigen aan hogescholen en universiteiten. De aanleiding was deze keer de lancering van chatGPT, wat het startschot bleek te zijn voor de steile opgang van zogenaamde Large Language Models (LLM). Microsoft integreerde de populaire chatbot in Copilot en linkte de technologie aan zijn eigen zoekmachine. Google pakte uit met Gemini en Gemma, Meta (Facebook en Instagram) met Llama en Anthropic met Claude.

Bibliotheken aan boord

Luttele dagen nadat chatGPT opengesteld werd voor het brede publiek, ontving de universiteitsbibliotheek van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) via haar ‘consult a librarian’-mailbox de vraag van een gebruiker om een bij nader inzien onbestaand artikel op te sporen. Een hallucinatie van de schijnbaar alwetende chatbot.

Van bij de aanvang was het dus duidelijk dat bibliotheken mee in het bad getrokken zouden worden. In een ijltempo mobiliseerden medewerkers hun talenten om zich het onderwerp eigen te maken. Symposia en online workshops werden op poten gezet en binnen onze instellingen wedijverden we voor een stoel aan de tafels van brainstormsessies en adviesraden waar het onderwerp besproken werd en regels voor een verantwoord gebruik in stelling gebracht werden. Materiaal werd ontwikkeld om onze gebruikers te informeren en onze infosessies voor informatievaardigheden werden aangevuld met een nieuw hoofdstuk rond het thema.

Opdracht volbracht. Crisis bezworen 

Voorlopig toch, want hoewel het enthousiasme van de eerste hype wat gemilderd is en de beperkingen van het systeem meer aan de oppervlakte kwamen, steken afgeleide toepassingen in de vorm van artificiële intelligentie (AI)-tools (zie ‘AI-tools als schrijfhulp in de academische wereld: vriend of vijand voor plagiaat?’ van Nele Pauwels in META 2024/5) overal de kop op. Ook dit academiejaar belooft het begeleiden van onze gebruikers bij het gebruik van AI vaste prik te worden bij onze dienstverlening. Er lijkt weinig tijd te zijn voor reflectie over hoe deze ontwikkeling onze rol als informatiedeskundigen verder beïnvloedt, maar ik wil toch een paar punten ter overweging meegeven.

Centralere rol

Eerst en vooral hebben de snelle ontwikkelingen op het gebied van AI duidelijk gemaakt dat informatieprofessionals – en bibliotheken in het bijzonder – zich moeten herpositioneren naar een centralere rol in de snel evoluerende wereld van informatietoepassingen. We doen ons werk niet naar behoren wanneer we louter als doorgeefluik van informatie rond deze technologie zouden optreden. We vormen als het ware een buffer tussen de informatienoden van onze gebruikers en de nieuwe middelen die hun ter beschikking gesteld worden.

Vanuit onze expertise is het nu de uitdaging om een nieuwe vertaalslag te maken tussen de praktijk van deugdelijk bronnenonderzoek en de mogelijkheden van de nieuw ontwikkelde algoritmen. Helemaal onbeslagen komen we niet ten ijs, zo zijn er duidelijke parallellen te vinden tussen prompting in chatbots en bestaande technieken voor information retrieval. We moeten onze doelgroepen ondersteunen bij het gebruik van de technologie, alert zijn op de valkuilen die daarbij komen kijken, en tegelijkertijd kritisch blijven op onze eigen aannames en vooringenomenheden.

Voorwaarden

Willen we in staat zijn deze taak naar behoren te vervullen, zijn de voorwaarden niet min: aan de ene kant moeten we in staat zijn om tot op zekere hoogte door te dringen in de technische aspecten van de nieuwe technologie. Doen we dat niet, dan missen we expertise, wat een genuanceerde benadering in de weg staat. We hoeven hier niet alleen voor te staan. Door onze kennis te delen en de dialoog aan te gaan met mensen binnen én buiten de kringen van de bibliotheeksector (informatici, kennissociologen) raken we al een heel eind op weg.

Daarnaast moeten we goed luisteren naar onze gebruikers en trachten te begrijpen op welke manier zij naar de nieuwe technologie kijken en hoe ze die met onze dienstverlening in verband brengen. Hogescholen en universiteiten zorgden via het opstellen van richtlijnen voor studenten en onderzoekers voor een kader waarbinnen een verantwoord gebruik van generatieve AI kan plaatsvinden. Het is nu aan ons om binnen deze krijtlijnen de beste toepassingen voor bronnenonderzoek te vinden, met aandacht voor de risico’s én de kansen die zich voordoen. Pas wanneer deze voorwaarden vervuld zijn, is onze herpositionering geslaagd.

Het doel

Bij dat alles mogen we het uiteindelijke doel niet uit het oog verliezen. Dat doel bestaat niet uit de toeters en bellen van de nieuwe tech en al haar nevenproducten, maar uit de voortdurende zoektocht naar de optimale manier om te navigeren over de oceanen van informatie die de moderne gebruiker ter beschikking staan. Dat gaat verder dan ‘knoppenkunde’ of het naleven van de regels die opgesteld werden voor een correct gebruik.

Een werkelijk duurzame omgang met nieuwe technologieën zoals chatGPT is enkel mogelijk wanneer er getimmerd kan worden aan inzicht in de werking en impact van deze toepassingen. Dat inzicht moeten we eerst zelf zien te verwerven om het vervolgens te kunnen doorgeven. Hiervoor moet ruimte gecreëerd worden. Ruimte voor onderzoek en zelfstudie, maar ook ruimte voor overleg en vorming. Zo wordt de bibliotheek naast een plaats waar je terechtkunt voor referenties ook zelf weer een beetje een referentiepunt.