Waarom het ook voor bibliotheken belangrijk is om netwerken op te bouwen

In tijden waarin technologische vooruitgang en maatschappelijke verandering vaak sneller gaan dan de rij bij de bakker op zondagochtend, staan kenniscentra voor de uitdaging om een rol van betekenis te blijven spelen binnen de maatschappij. Moeten wij ons positioneren als een motor van lokale innovatie? En vormen netwerking en samenwerking het cement om de fundamenten van organisaties als de onze toekomstbestendig te maken én ook te houden? In Roeselare denken we alvast van wel. Daarom ontwikkelden we met TRansformers een format waarmee we als organisatie op een genetwerkte manier de vinger aan de pols kunnen houden van de ontwikkelingen die ertoe doen.

Al van bij de start in 2014 – na de samensmelting van de twee Roeselaarse bibliotheken – interpreteerden we in ARhus onze basisopdracht als bibliotheek heel breed. Die profilering als een kennishub die inzet op geletterdheid in alle betekenissen van het woord, leverde ons meteen heel wat vragen op van organisaties om samen te werken. In 2017 klopte zo ook ondernemersorganisatie Voka bij ARhus aan, met de vraag of we een rol konden opnemen rond transformatie en innovatie in de brede Roeselaarse regio.

Vanuit die vraag ontstond een idee dat de naam TRansformers kreeg en waarvoor ARhus, Stad Roeselare en Groep Gidts (een vzw die kansen creëert met en voor personen met een beperking) sindsdien de krachten bundelen. De formule erachter is eenvoudig: door jaarlijks een aantal inspirerende lezingen te organiseren voor een gespecialiseerd publiek van decisionmakers, creëren we een platform voor ontmoeting en kennisdeling tussen mensen en organisaties die de mogelijkheid hebben om met de opgedane inzichten aan de slag te gaan.

Daarbij kiezen we er bewust voor om niet enkel binnen de grenzen van een enkele sector te blijven. We willen net de brug slaan tussen verschillende publieke en private spelers, zoals de overheid, het onderwijs, de zorg- en cultuursector én de bedrijfswereld. Net zoals wij, bibliotheken, per definitie een sectoroverschrijdende rol te vervullen hebben in een snel veranderende wereld, draait ook TRansformers rond het combineren van verschillende perspectieven en expertises om daar de vruchten van te plukken.

Dat vertaalt zich om te beginnen al in de samenstelling van de stuurgroep achter het initiatief, die resoluut buiten de lijnen van de culturele wereld alleen kleurt. Van politicus, cardioloog, directeur van een kenniscentrum en directeur van het lokale zorgbedrijf tot bestuurder van een beursgenoteerd bedrijf, bankier, universiteitsrector of lokale entrepreneur. Zij aan zij bepalen we de inhoudelijke koers die TRansformers vaart. Elk op een eigen manier vanuit de eigen achtergrond. De fakkel om als curator het centrale thema en de keynotesprekers van de avond te kiezen, wordt bij elke editie doorgegeven. Het zorgt ervoor dat TRansformers divers en vernieuwend blijft.

Die diversiteit weerspiegelt zich ook in het publiek dat we met dit netwerkevenement al van in het begin voor ogen hebben. Van jonge starter tot gevestigde CEO, van domeinexpert tot algemeen directeur. Ongeacht leeftijd, branche of achtergrond. De aanwezigen niet alleen over de muurtjes van de eigen sector heen te laten kijken, maar ook ver vooruit te laten blikken: dát is de opdracht waarmee we sprekers tijdens een TRansformers-avond richting de spreekstoel sturen. Aan hen de taak om vernieuwende onderwerpen ‘weg van de waan van de week’ aan te snijden en een beeld te schetsen van de grote, nieuwe ontwikkelingen die op ons afkomen. Via deze ‘sneak preview’ op de toekomst krijgen de aanwezigen de nodige brandstof om de vertaalslag naar de eigen omgeving te maken en er samen voor te zorgen dat onze organisaties futureproof zijn.

‘Samen sterk’, dat is immers het idee waar TRansformers om draait. Net zoals onze oer-voorvaderen al wisten dat het gemakkelijker was om die mammoet te slim af te zijn door in groep samen te werken, kunnen wij door (lokale) samenwerkingen op te bouwen als bibliotheek of kenniscentrum inspelen op de veranderende maatschappij en de noden alsook opportuniteiten die daardoor – vandaag, maar ook morgen – bij de burger ontstaan.

Kevin Bacon

Het belang van netwerken is daarbij onmiskenbaar groot. Zowel als werkwoord (‘het aanknopen en onderhouden van contacten’, aldus Van Dale), maar evenzeer als zelfstandig naamwoord: ‘een op een net gelijkend geheel’.

Wie opgroeide in de jaren 1990 herinnert zich misschien nog het spelletje Six degrees of Kevin Bacon. Filmfans daagden elkaar toen uit om eender welke willekeurige acteur of actrice via gemeenschappelijke filmrollen in zes stappen of minder te linken aan Kevin Bacon. Het mocht dan wel een amusante manier zijn om onder kompanen de tijd te doden, het principe erachter was gebaseerd op een experiment dat sociaal psycholoog Stanley Milgram in de jaren 1960 uitvoerde. In grote lijnen uitgelegd, werd tijdens zijn zogenaamde Small World-experiment een aantal willekeurige mensen gevraagd om via bekenden een brief tot bij een specifieke ontvanger te krijgen. Uit deze opstelling leidde Milgram af dat er gemiddeld vijf tot zes tussenpersonen nodig waren om de ontvanger te bereiken. Wat leidde tot zijn theorie, ‘six degrees of separation’, die stelde dat iedereen op de wereld via maximaal zes tussenpersonen met elkaar gelinkt zou kunnen worden.

Hoe methodologisch correct en wetenschappelijk onderbouwd Stanleys experiment en theorie precies waren, laten we hier in het midden. Maar binnen de context van TRansformers schept het six degrees-principe wel een mooi idee van hoe mensen in een grote, diverse wereld eigenlijk verrassend nauw met elkaar verbonden zijn. Het laat ons toe om buiten onze eigen bibliotheek- of cultuurbubbel in verbinding te treden met anderen en op die manier impact te creëren.

Wereldautoriteiten

Via onze stuurgroep konden we zo in mei niemand minder dan Pieter Abbeel strikken om via videoconferencing een keynote te geven tijdens TRansformers. De naar de Verenigde Staten (VS) uitgeweken Belg is een absolute wereldautoriteit op het gebied van artificiële intelligentie (AI). Hij leidt het Robot Learning Lab aan de universiteit van Berkeley (Californië, VS), werkte een tijdje voor OpenAI – het bedrijf achter ChatGPT –, is een van de oprichters van de AI start-up Covariant – gespecialiseerd in robotica voor magazijnautomatisering en recent nog deels ingelijfd door Amazon – en kreeg in 2022 de prestigieuze ACM Prize in Computing.

Dat een topper als Abbeel tijd vrijmaakte om mee te werken aan een netwerkevenement in een kleine West-Vlaamse centrumstad, had alles te maken met zijn connecties met RADar, het leer- en innovatiecentrum van het Roeselaarse ziekenhuis AZ Delta. Een van hun onderzoeksprojecten draait onder meer rond het analyseren van medische data via AI, om artsen zo te ondersteunen bij het bepalen van een zorgplan voor patiënten. Niet toevallig is de cardioloog uit de stuurgroep van TRansformers verbonden aan AZ Delta en RADar, waarna de bal aan het rollen ging.

Maar ook het lijstje sprekers dat tijdens andere sessies van TRansformers het woord nam, gooit hoge ogen: van recent nog klimaatambassadeur Ignace Schops en textielonderneemster Julie Lietaer of wiskundigen Stefaan Vaes en Ann Dooms tot AZ Delta-CEO Johan Hellings, kunstenaar Isidoor Goddeeris of Inge Waeles, frontvrouw van het Roeselaarse sterrenrestaurant Boury

Een concept als TRansformers waarbij we investeren in connecties, en daar ook aankloppen voor expertise wanneer nodig, laat ons toe om zaken te realiseren waar we alleen nooit in zouden slagen. ‘Wat we niet zelf doen, doen we misschien wel beter’, is dan ook zo’n beetje ons motto. Want maak je geen illusies: ook het budget van ARhus is niet onbeperkt. Door het afgelopen decennium stapsgewijs te evolueren naar een genetwerkte organisatie, kunnen we ondertussen echter wel wat verder springen en van één plus één drie maken.

Connecting the dots

Naast het voorbeeld van Pieter Abbeel zorgt dat sterke netwerk ook op andere manieren voor een meerwaarde binnen onze werking en ons programma-aanbod. Denk aan de lokale ondernemer die de ene keer zijn ervaring inzet om mensen met een migratieachtergrond te begeleiden bij het opstarten van een eigen zaak – in het kader van het Interreg-project SIREE (Social Integration of Refugees through Education and Self Employment) – en de andere keer mee nadenkt over het jongerenbeleidsplan van ARhus om zo een springplank aan jong lokaal talent te bieden. Een ander voorbeeld is de samenwerking tussen ARhus en zorgverleners en huisartsenpraktijken om een project als Naar een e-inclusieve zorg te realiseren, waarbij we burgers wegwijs kunnen maken in het aanbod gezondheidsplatformen, een innovatieve gezondheidsanalyse kunnen laten uitvoeren, laten bijleren over wetenschappelijke onderzoeken, enzovoort.

Hoeft ARhus daarbij altijd zelf aan het andere eind van de lijn te hangen? Niet noodzakelijk, want aan de ene kant leggen we als lid van de stuurgroep mee inhoudelijke klemtonen door te linken naar andere projecten van ons kenniscentrum. Maar evengoed positioneren we ons als een draaischijf om verschillende partners uit het netwerk met elkaar in contact te brengen, zodat expertise verder onderling uitgewisseld kan worden.

Of we nu zelf samenwerken met andere (lokale) actoren of eerder die rol van verbindingsofficier opnemen, een format als TRansformers – en bij uitbreiding de aanwezigheid van een netwerk – stelt ons in staat om de traditionele rol van een bibliotheek te overstijgen en burgers kennis en vaardigheden bij te brengen over verschillende domeinen en sectoren heen. We zien het immers als onze taak om in te zetten op geletterdheid in die meest brede zin van het woord, om er zo voor te zorgen dat elke burger kan participeren aan de complexer wordende maatschappij. Netwerken hoeft dus niet het verguisde woord te zijn waarvoor het doorgaans versleten wordt. Integendeel, door tijd en middelen te investeren in het opbouwen van connecties, zorgen we ervoor dat de Roeselarenaar net toegang krijgt tot kennis die vaak moeilijk(er) in traditionele vormen van kennisdeling – boeken – te vinden is. ARhus is daarmee niet alleen een kenniscentrum, maar evengoed een ‘kennissencentrum’.

Realiteitscheck

Is het dan werkelijk allemaal goud dat blinkt? Zeker niet. Een netwerk van deskundigen rond je bibliotheek – of organisatie – verzamelen, het gebeurt allemaal niet in een-twee-drie. Het is een proces dat tijd vraagt. Iets waar we in Roeselare al tien jaar aan werken.

Bovendien blinken experten vaak niet alleen uit in kennis, maar evenzeer in overvolle agenda’s en moeilijk bereikbaar zijn. Terugkerend naar het TRansformers-format is het rond de tafel krijgen – letterlijk – van een voltallige stuurgroep vaak een waar huzarenstukje. Anderzijds valt wel op dat de druk bevraagde leden vanuit een sterk engagement de nodige prioriteit geven aan TRansformers en het als een niet te missen avond of overlegmoment in de agenda noteren.

Het blijft bovendien belangrijk om bestaande concepten kritisch tegen het licht te houden en niet zomaar op onze lauweren te rusten. Om die reden werd bijvoorbeeld na enige tijd het systeem van de wisselende curatoren in het leven geroepen. We stelden immers vast dat de coördinerende rol van ARhus – naast de inhoudelijke rol die we binnen de stuurgroep opnemen – al te vaak ongewild ook een (te) sturende rol werd. Door nu om de beurt een ander stuurgroeplid als curator aan te stellen, slagen we erin om de curator van dienst te enthousiasmeren om zowel binnen, maar zeker ook buiten de eigen kringen actief andere professionals te engageren en zo het netwerk te blijven voeden.

Belangrijk aan netwerken is immers dat ze in beweging blijven en continu vernieuwen. Anders bestaat het gevaar dat er op termijn enkel nog een kransje gelijkgezinden rest die in dezelfde patronen denken. En laat in patronen denken nu net een van de sterktes van AI zijn. Maar wij, mensen, hebben het vermogen om die patronen te overstijgen. Zolang we ervoor zorgen dat onze netwerken dynamisch evolueren. Zo werd er bijvoorbeeld tijdens de laatste TRansformers-sessie geëxperimenteerd met een rondetafelgesprek waarbij jonge ondernemers in gesprek konden gaan met de sprekers.

Waren het allemaal goede keuzes? Snijden we bij elke sessie wel de juiste topics aan? Hoe zit het met de periodiciteit van de sessies? En komt er na acht jaar geen sleet op de formule? Of blijven we gestaag verder bouwen aan het concept om het de tijd te geven om te groeien? Allemaal vragen waar de tijd een antwoord op zal geven. En blijkt het concept in de toekomst inderdaad niet langer te werken, dan vinden we er ongetwijfeld wat op: door ons netwerk aan te spreken en mede dankzij hun inzichten te evolueren volgens de veranderde context.

Wie weet is die rij bij de bakker dan ook helemaal geen vloek, maar een zegen. Is het immers niet de ideale plek om te oefenen met het ‘aanknopen van contacten’, zoals Van Dale het omschreef? Om in de digitaliserende wereld waarin we leven even de smartphone op zak te laten en net in te zetten op fysieke ontmoeting door onverwacht een babbeltje te slaan met de persoon voor je? Want netwerken stopt niet zomaar aan de muren van de bibliotheek. Je weet immers nooit wie er voor je neus met de laatste koffiekoeken aan de haal gaat en tot welke innovatieve ideeën je dat misschien wel brengt.