Het European Bureau of Library, Information and Documentation Associations (EBLIDA) is een onafhankelijke vereniging van Europese bibliotheek-, informatie- en documentatieverenigingen en -instellingen. Eerder dit jaar maakte EBLIDA zijn nieuwe bestuurders bekend, volgden de Europese verkiezingen en zette de organisatie heel wat projecten op poten. Hoog tijd om in gesprek te gaan met de nieuwe voorzitter Erna Winters (Koninklijke Bibliotheek (KB) uit Nederland) en directeur Mikkel Christoffersen (uit Denemarken).

Wat is voor jullie persoonlijk het belangrijkste element in de missie van EBLIDA?

Erna: Voor mij is het belang van bibliotheken duidelijk maken aan Europese beslissingsmakers het allerbelangrijkst. Daarnaast staat het uitwisselen van ideeën en best practices tijdens conferenties hoog op de agenda. Aan de hand van een Europees netwerk kunnen bibliotheken inspiratie halen uit de ideeën, best practices en verwezenlijkingen van anderen.

Mikkel: EBLIDA is een organisatie die voor bibliotheken pleit en lobbyt op een Europees niveau. We willen een positieve invloed hebben op bibliotheken en op het cultureel beleid in een bredere context voor de lidstaten van de Europese Unie (EU). Bovendien werken we nauw samen met bibliotheekverenigingen op nationaal niveau.

Hoe werkt EBLIDA samen met nationale bibliotheekverenigingen en andere Europese instellingen om de belangen van bibliotheken te behartigen? En waarom is dat zo belangrijk?

Erna: We houden onze leden op de hoogte van de Europese ontwikkelingen en werken samen met verschillende partners. We organiseren ook conferenties over heel Europa, met jaarlijks de EBLIDA Council and Conference die in 2025 zal plaatsvinden in Riga (Letland). Onze leden vinden elkaar ook los van conferenties, maar conferenties zijn een soort hub om mensen te ontmoeten, discussies te laten plaatsvinden, gedachten uit te wisselen en samen te werken. Verder hebben we het platform E-PANEMA (EBLIDA PArtNErship MAtching tool: het portaal van door de EU gefinancierde, SDG-georiënteerde bibliotheekprojecten, n.v.d.r.) waarbij bibliotheken samenwerken rond een Europees subsidieproject.

Mikkel: Ik wil op dat laatste even inpikken. Op dit moment rennen bibliotheken alle kanten op als het gaat over duurzaamheid. In Denemarken is een certificeringsinitiatief van start gegaan waarbij bibliotheken zichzelf kunnen certificeren als SDG-bibliotheken. In de toekomst zullen er hopelijk meer initiatieven volgen. We werken samen met onze leden, de bibliotheekverenigingen en andere organisaties op Europees niveau. We werken echter op elk niveau anders. De bibliotheken zijn onze kernleden – die we vooral bereiken via de bibliotheekverenigingen – en we dienen hen door best practices te verzamelen en netwerken te stimuleren. Dat nemen we mee naar het Europees niveau en vervolgens koppelen we dan terug naar onze leden die de sector op de hoogte brengen.

Daarnaast hebben we een strategische samenwerking met organisaties zoals het Europees netwerk voor openbare bibliotheken Public Libraries 2030 (PL2030), de International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA), het National Authorities on Public Libraries in Europe (NAPLE) Forum en de Ligue des Bibliothèques Européennes de Recherche (LIBER). Voor de Europese parlementsverkiezingen van afgelopen juni werkten we samen het manifest Bibliotheken voor een duurzame toekomst uit, om Europese politici te informeren over bibliotheken. Dat manifest konden de bibliotheekverenigingen vertalen en zelf gebruiken in hun eigen lobbywerk op nationaal of lokaal niveau. De grootste uitdaging blijft nog steeds om de beslissingsmakers en beleidsmakers bewust te maken van wat een bibliotheek nu eigenlijk doet en hoe bibliotheken oplossingen kunnen bieden voor de vele uitdagingen in de maatschappij.

Zijn er andere recente successen die EBLIDA verwezenlijkt heeft? Zijn er zaken waar jullie trots op zijn?

Mikkel: Ten eerste hebben we bibliotheken expliciet kunnen vermelden in The Work Plan for Culture 2023-2026, wat het resultaat was van heel wat lobbywerk. Dat werkplan is een collectieve vierjarenstrategie van de lidstaten, om aan de hand van acties de belangrijkste uitdagingen van de cultuursector aan te pakken. Het zorgde voor een soort ‘zachte’ wetgeving in de EU die niet leidt tot bindende EU-maatregelen (volgens de zogenaamde open coördinatiemethode (OCM of OMC in het Engels), n.v.d.r.).

Momenteel verzamelen we nog best practices over negen verschillende parameters van verschillende EU-lidstaten. Nadien volgen nog een workshop, een congres en een rapport in een hoorzitting. Dat onderzoek zal veel aandacht geven aan bibliotheken en de rol die ze spelen in het culturele leven, leesbevordering en democratie. Vervolgens vond ons manifest zijn weg naar de nationale en lokale verkiezingsdebatten in de lidstaten. De volgende stap hierin was de European Parliament Library Take Over Day op 5 november, waarbij we parlementsleden en verenigingen uitnodigden bij een manifestatie om het met de Europarlementariërs te hebben over de sociale impact van bibliotheken.

Ten laatste hebben we net een vierjarig project goedgekeurd gekregen: het European Library Association Network (ELAN). De benaming voor dat project werd bovendien niet toevallig gekozen. We weten dat elk project in Europa een acroniem nodig heeft en we kozen voor ‘elan’, want de meeste Europese talen gebruiken dat woord. Het komt van het Franse elan en betekent ambitie en enthousiasme. Daar gaan we voor (lacht). De EU wil een netwerk van netwerken opbouwen op het gebied van cultuur – die bijzonder moeilijk vast te stellen zijn. Hierbij is EBLIDA dus erkend als dé officiële vertegenwoordiger van bibliotheken en bibliotheekverenigingen in Europa voor de komende vier jaar. Een groot gewin! Dat gaat gepaard met mooie subsidies en veel werk om draagkracht op te bouwen voor alle bibliotheekverenigingen. We organiseren een grote bevraging waarbij we Europese bibliotheken bevragen over de belangrijkste uitdagingen, professionele competenties, duurzaamheid (E-PANEMA), democratie, publieksontwikkeling, digitale transformatie, enzovoort. Dat zal resulteren in sterkere bibliotheken en een sterkere maatschappij. Het project is dus een soort watervalmethode.

Wat vind je van de rol van bibliotheken in (digitale) geletterdheid en hoe zij de (digitale) kloof kunnen helpen overbruggen? Zijn er nog andere belangrijke uitdagingen?

Mikkel: Momenteel baart de schermtijd van jongeren zorgen in heel wat Europese landen. Steeds meer mensen spenderen te veel tijd op hun scherm en dat zorgt voor concentratie-, lees- en sociale problemen. Bibliotheken promoten leesbevordering en zijn de perfecte plek om dat te bestrijden. Ze worden nog te vaak vergeten, maar ze zijn dan ook een beetje bescheiden in al het werk dat ze doen. Erna: Onder digitale geletterdheid hoort ook desinformatie en dat is nu een steeds grotere uitdaging. Het vinden en beoordelen van juiste informatie is ontzettend belangrijk. Digitale geletterdheid maakt deel uit van de democratie en de vrije meningsuiting, en momenteel zien we een polarisatie in de samenleving. Lokale bibliotheken kunnen een belangrijke rol spelen om dat te adresseren, door een functie op te nemen als safekeeper van de democratie. Dat halen we ook aan bij Europese beslissingsmakers. EBLIDA heeft als taak om ervoor te zorgen dat er een afstemming is met wat er op elk niveau verteld wordt. Het verhaal dat wij vertellen, is afgestemd op de rol van bibliotheken.

Mikkel: De afgelopen maanden nam ik deel aan verschillende conferenties, en iedereen wilde er over democratie horen. Er lijkt in Europa dus een gevoel te leven dat de democratie bedreigd wordt. Om een gezonde democratie te hebben, moet je veilige plekken hebben waar je civiele discussies kunt voeren en toegang hebt tot correcte informatie en cultuur. Als je wordt blootgesteld aan cultuur, ben je vaak ook bereid om je in te zetten voor maatschappelijke zaken. Bibliotheken bieden veilige ruimtes, zowel fysiek als digitaal, zorgen voor alfabetisering, bestrijden fakenews en laten mensen kennismaken met cultuur. In wezen zijn we volgens mij de meest democratische instellingen die er zijn, los van de officiële overheidsinstellingen.

Vooral de strijd tegen fakenews en desinformatie vormt momenteel een probleem, en dat zal alleen maar toenemen in de toekomst. Artificiële intelligentie (AI) verbetert met een ongeziene snelheid en dat baart toch wel grote zorgen. Je ziet het verschil vaak niet tussen tussen software om foto’s te manipuleren en gesofisticeerde tools zoals DeepFace (waarmee AI gezichten op foto’s kan herkennen, n.v.d.r.). Dat gaat allemaal nog exploderen. In Singapore maken de openbare bibliotheken via de National Library Board officieel deel uit van de zogenaamde Total Defence of Singapore, omdat ze aan de hand van het S.U.R.E.-programma (Source, Understand, Research, Evaluate. Een bewustwordingscampagne op het gebied van informatiegeletterdheid op initiatief van de National Library Board (NLB) van Singapore n.v.d.r.) initiatieven geïmplementeerd hebben om fakenews en desinformatie te bestrijden. Voor de Singaporese regering is er geen principieel verschil tussen de dreiging van desinformatie en een militaire dreiging. Net als terrorisme heeft desinformatie – en vooral het AI-gedreven deel – de mogelijkheid om de samenleving volledig te ondermijnen. De impact hiervan zal alleen maar toenemen, er is dus veel werk te doen. Andere uitdagingen in Europa zijn bijvoorbeeld de opmars van audioboeken – die de literaire markt aan het veranderen is – en e-lending. Vorig jaar hebben we het succes van e-boeken in een aantal Europese landen onderzocht en het was vrij duidelijk dat als elk Europees land het niveau van de beste cijfers haalt, we elk jaar zo’n zes- à zevenhonderd miljoen uitleningen zouden hebben. Op dit moment verschilt het nog sterk van land tot land. E-lending is al jaren een grote uitdaging – die door AI te veel opzij geschoven wordt – maar we zijn ermee bezig en werken hiervoor samen met de uitgeverijverenigingen.

Erna: Hetzelfde geldt voor onderzoekers die bijvoorbeeld een jaar in het buitenland studeren aan een andere universiteit in Europa. Die hebben daar soms plots geen toegang meer tot hun onderzoeksmateriaal of databases, omdat die universiteit dat niet beheert.

Mikkel: Er zijn raakvlakken tussen academische bibliotheken en openbare bibliotheken. We hebben de neiging om ze in dezelfde zin te noemen, maar ze zijn niet hetzelfde. Toch zijn er enkele overlappingen, zoals e-lending, alfabetisering en auteursrecht. Bibliotheken moeten zich meer richten op citizen science (burgerwetenschap, n.v.d.r.). Zeker als er scholen bij betrokken zijn, want zo krijg je een soort feedbackgroep tussen wetenschap en scholen, met de bibliotheek als uitvalsbasis.

Hoe zien jullie de toekomst van bibliotheken in Europa?

Erna: Dat is afhankelijk van het land. In sommige landen bloeien bibliotheken, terwijl het in andere op lokaal niveau soms heel anders is. Gemeenten durven nog te vaak besparen op bibliotheken als ze te weinig budget hebben. Toch zijn er veel gemeenten die hun lokale gemeenschappen goed dienen, met of zelfs zonder financiering. Als je kijkt naar de algemene ontwikkeling van de maatschappij, moeten bibliothecarissen heel waakzaam zijn, zodat ze de samenleving kunnen blijven dienen.

Als het regent in de Verenigde Staten, druppelt het in Europa ... We zien daar bibliothecarissen tegen wie rechtszaken lopen, omdat ze bepaalde boeken in de collectie laten. Boeken die voor alle duidelijkheid echt wel in een bibliotheek horen, maar gebannen worden door een groep bezorgde burgers die denken dat hun kinderen geïndoctrineerd worden met wat volgens hen verkeerde verhalen zijn over slavernij en de lgbtqia+-gemeenschap. Bibliotheken moeten zich klaarstomen om het gevecht aan te gaan tegen de aanvallen op de waarden en normen van bibliotheken.

Mikkel: De toekomst van bibliotheken was het onderwerp van onze conferentie in Lissabon (Portugal) afgelopen april: Staffing the library of the future. Hoe ziet de toekomst van bibliotheken eruit? Wie gaat de bibliotheek van de toekomst bemannen? Wat maakt een bibliothecaris? Zijn bibliothecarissen ook per se geïnteresseerd in kunstmatige intelligentie?

We merken een positieve evolutie op sinds de coronacrisis. De leningen blijven maar stijgen en we hebben het niveau van voordien voorbijgestreefd. Kinderboeken worden het meest geleend en dat is positief.

Bibliotheken positioneren zich tegenwoordig als een primaire bron van informatie, leesbevordering, cultuur en vrije tijd. Een ontmoetingsplaats, een democratiehub en een community center waar je levenslang kunt leren. Met de OMC en het ELAN-project hopen we dat we dat kunnen versterken en ondersteunen, en politici en beslissingsmakers hiervan bewust kunnen maken. We zien de bibliotheek steeds meer als een grote tent. De filosofie is dat het niet alleen een plek is voor bibliothecarissen, maar voor iedereen die de bibliotheekfilosofie onderschrijft. Bibliothecarissen worden dan eerder AI-expert, leesexpert, cultuurexpert of democratie-expert. Deze mensen komen samen in de grote bibliotheek en werken aan de missie van de bibliotheek als ze zich kunnen vinden in de visie van vrije toegang, vrije cultuur, gemeenschapscentrum en lezen. Bibliotheken zijn geen socialistische instellingen, maar het is toch geen radicaal idee om informatie, literatuur en cultuur toegankelijk te maken voor iedereen?

Bibliothecarissen moeten waakzaam zijn. Welke vaardigheden zullen toekomstige bibliotheekprofessionals nog nodig hebben en hoe kunnen bibliotheekverenigingen en -instellingen zich hierop voorbereiden?

Erna: In veel Europese landen worden bibliothecarissen niet meer opgeleid via een universiteitsopleiding. Als je op zoek bent naar nieuw personeel, moet je kijken naar andere profielen, zoals leraren en maatschappelijk werkers. In Nederland is een hogere opleiding (in hogerberoepsonderwijs) voor bibliothecarissen herstart, zodat we beginnende bibliotheekmedewerkers over de geschiedenis van bibliotheken kunnen leren. Onze geschiedenis blijft belangrijk, want bibliotheken veranderen soms in een soort sociale welzijnsorganisatie en raken verwijderd van de basiswaarden of de basisvereisten van wat een bibliotheek inhoudt. Het is verfrissend om profielen te hebben uit verschillende delen van de samenleving met verschillende achtergronden, maar je mag de missie van bibliotheken niet vergeten.

Mikkel: In Denemarken is er geen formele bibliotheekopleiding meer. Ik begon in 2000 aan de grootste bibliotheekschool ter wereld, samen met zo’n 240 medestudenten. Tien jaar later verdween de opleiding, om nu een klein deel uit te maken van de opleiding communicatie. Wat gebeurt er met een sector als die geen opleiding meer heeft? Dat is een vraag waar we vaak over nadenken tijdens onze vergaderingen.

Erna: Wat AI betreft, er zijn al mensen die dieper graven in wat het kan doen en hoe we het kunnen gebruiken in de bibliotheken. Deze digitale vaardigheden zijn nu al belangrijk om aan boord te hebben. Ook op het gebied van leesvaardigheid: je zou anders denken, maar er werken ook mensen in bibliotheken die niet van lezen houden. Hoe ga je kinderen of ouders dan vertellen dat ze moeten lezen als je zelf niet leest? Je moet een goede pr-strategie hebben en dat is iets wat we meer kunnen gebruiken in de bibliotheken.

Mikkel: Een goede marketingstrategie is inderdaad iets dat bibliotheken meer moeten toepassen, zeker in tijden van AI. Ik heb de bibliotheek altijd gezien als het hart en het brein van de gemeenschap die ze bedient. Ik herinner me nog toen Second Life (een virtuele wereld, n.v.d.r.) opkwam, zo’n duizend jaar geleden (lacht). Op een of andere manier kwam ik er terecht en ging ik automatisch op zoek naar de bibliotheek. Gewoon als een plek om te beginnen, om mij te oriënteren en uit te zoeken hoe de dingen daar werkten. Ook in de samenleving is de bibliotheek nog steeds de plek om je te oriënteren.

In de toekomst zullen we bibliotheken zien als een grote tent van leer-, democratische en politieke activiteiten. De vragen zijn dan: hoe promoot je dat bij het publiek en hoe werk je samen binnen die grote tent? Dat wordt nog een interessante ontwikkeling om te volgen. De resultaten van het ELAN-project zullen een beter zicht geven op bibliotheken in Europa. Zoals we zeggen in het Deens: Hvor trykker skoen (lacht) (waar knelt de schoen, oftewel: waar zit nu het probleem, n.v.d.r.).

Welke boodschap willen jullie delen met bibliothecarissen en informatieprofessionals in heel Europa die willen bijdragen aan de inspanningen van EBLIDA?

Erna: Als je wilt deelnemen aan Europese projecten, bekijk dan zeker E-PANEMA. Gebruik dat ook om andere bibliotheken op te zoeken. Deel je best practices, zodat we ze kunnen gebruiken in onze pleitbezorging voor het Europees Parlement en de Europese Commissie. Het is heel belangrijk om de verhalen die we vertellen op Europees niveau en op lokaal en nationaal niveau op elkaar af te stemmen. Zo kunnen we meerdere voorbeelden van wat bibliotheken verwezenlijkt hebben op tafel leggen. En word lid, dat is meer dan welkom!

Mikkel: We hopen om veel betrokkenheid te zien wanneer ELAN van start gaat. Dat wordt namelijk ons belangrijkste middel om aan Europa te vertellen wat voor geweldige dingen bibliotheken allemaal doen, wat we nodig hebben en wat de uitdagingen zijn. Dat geldt ook voor OMC. Als je ziel brandt voor het doel van de bibliotheek en als je mee wilt doen, laat dan van je horen