Hoe Duitse bibliotheken de democratie bevorderen in landelijke regio’s

Bibliotheken hebben als veelbezochte educatieve en cultuurinstellingen een centrale democratische en sociaal-politieke functie: het zijn openbare plaatsen die iedereen toegang tot gratis informatie bieden – via boeken, kranten, tijdschriften, films of databanken, via debatten of lezingen. Met hun onpartijdige media- en informatieaanbod bieden ze basisinformatie aan alle burgers en leveren zo een centrale bijdrage aan opinievorming, een democratische samenleving en politieke besluitvorming. De eerste openbare bibliotheken in de negentiende eeuw waren al een stap in de richting van meer democratie: mensen kregen de mogelijkheid om zichzelf te informeren, zich verder te ontwikkelen en daardoor deel te nemen aan het maatschappelijk debat.

Tegenwoordig ontwikkelen bibliotheken zich steeds meer tot centrale ontmoetingsplaatsen, waar mensen tijd doorbrengen: om te lezen, te leren of ideeën uit te wisselen. Zulke laagdrempelige plaatsen, waar je kunt verblijven zonder te moeten consumeren, zijn zeker in landelijke regio’s belangrijk. Door demografische veranderingen sluiten steeds meer culturele locaties daar namelijk hun deuren. Vaak zijn bibliotheken daarom de enige openbare educatieve instellingen waar vrije toegang tot media en informatie mogelijk is zonder consumptie. In een tijd waarin antidemocratisch gedachtegoed – dat vijandig staat tegenover diversiteit – toeneemt in de samenleving, is het het doel van de Duitse Bibliotheekvereniging (Deutscher Bibliotheksverband of dbv) om bibliotheken als plaatsen van democratie, informatie en uitwisseling te versterken. Met meer dan tweeduizend leden vertegenwoordigt de Duitse Bibliotheekvereniging meer dan achtduizend bibliotheken in Duitsland. Haar taak is het versterken van de bibliotheken, om vrije toegang tot media en informatie voor alle burgers te garanderen.

Land.schafft.Demokratie

Het Federaal Centrum voor Burgereducatie (Bundeszentrale für Politische Bildung of bpb) en de Duitse Bibliotheekvereniging hebben in 2023 voor het eerst het project Land.schafft.Demokratie gelanceerd, dat de specifieke uitdagingen om democratie in landelijke regio’s te bevorderen en te versterken aanpakt. Met een breed scala aan educatieve programma’s wil het bpb ervoor zorgen dat burgers zich bezighouden met politieke en maatschappelijke vragen en actief aan het politieke leven deelnemen. Het doel van Land.schafft.Demokratie is om de bijdrage die bibliotheken leveren om de democratie te bevorderen, verder uit te werken en concrete activiteitenblauwdrukken te ontwikkelen voor kleinere bibliotheken. In 2023 werden in de testfase tien bibliotheken uitgekozen uit gemeenten met maximaal 50.000 inwoners. Zij ontwikkelden, samen met actoren op het gebied van politiek onderwijs, voor verschillende doelgroepen workshops over de bevordering van democratie. Bovendien konden de bibliotheekmedewerkers gratis deelnemen aan digitale trainingen, zodat ze zich verder konden verdiepen in verschillende onderwerpen met betrekking tot democratieversterkend bibliotheekwerk – of het nu ging om het modereren van debatten of het omgaan met online haat 

Tegelijkertijd werden er workshops over complottheorieën en argumentatietraining voor bibliotheekmedewerkers aangeboden. Bij alle ontwikkelde formats was de voorwaarde dat ze laagdrempelig waren en, aangepast aan de lokale omstandigheden, een duidelijke focus op specifieke doelgroepen legden. Dat konden schrijfworkshops zijn voor kinderen en jongeren over empowerment, voorleesmiddagen met de reeks politieke kinderboeken van het bpb, workshops over desinformatie, fakenews en haatdragende taal, maar ook evenementen voor ouders en kinderen over de vraag hoe computerspelletjes pedagogisch begeleid kunnen worden. Het bpb bezorgde de deelnemende bibliotheken ook extra materialen, zoals displays en publicaties.

In 2024 begon Land.schafft.Demokratie aan een tweede ronde. In heel Duitsland werden nu vijftien bibliotheken uit landelijke gemeenten met maximaal 30.000 inwoners geselecteerd. Drie bibliotheken daarvan kwamen uit Sachsen, drie uit Brandenburg en twee uit Thüringen, drie deelstaten die in 2024 verkiezingen hielden.

Ervaringen uit de testfase uit Ganderkersee en Brilon

Een van de bibliotheken die in 2023 aan de testfase deelnam, was gemeentebibliotheek Ganderkesee in Nedersachsen. “Het project Land.schafft.Demokratie heeft ons de mogelijkheid gegeven om wat we sowieso al doen, luider te laten klinken”, zegt de directie van de nedersaksische bibliotheek Ganderkersee. In het kader van het project kon de bibliotheek evenementen voor specifieke doelgroepen aanbieden: jongeren namen met auteur Nils Oskamp deel aan een workshop over extreemrechts op basis van zijn graphic novel Drei Steine (Drie stenen). Voor een volwassen publiek gebruikte het Vakcentrum voor Radicaliseringspreventie en Engagement voor Natuurbescherming (Fachstelle für Radikalisierungsprävention und Engagement im Naturschutz of FARN) het ongewone format van een boswandeling. De directie wil de formats die in het kader van het project ontwikkeld werden, ook na afloop van het project verder gebruiken.

In het huidige klimaat, waarin de sociale cohesie afneemt en populistische, onmenselijke krachten in de politiek aan sterkte winnen als gevolg van de crisissen van de afgelopen jaren, wilde de stadsbibliotheek Brilon in Noordrijn-Westfalen met haar deelname aan Land.schafft.Demokratie haar bibliotheek als vrijhaven voor diversiteit en dialoog zichtbaarder maken. Door een extra laagdrempelig aanbod kon de bibliotheek lokaal democratieonderwijs stimuleren en samen met oude en nieuwe partners haar engagement op het vlak van politieke educatie nog versterken. Reeds bestaande activiteiten konden daarbij aanknopen, zoals een workshop van de gerenommeerde Amadeu Antonio Stichting over fakenews en samenzweringstheorieën. Voor de samenwerking met scholen kon de bibliotheek aanvullend een democratie- en zogenaamde diversiteitskoffer aanschaffen.

Vooruitblik

Het succes van Land.schafft.Demokratie toont dat bibliotheken belangrijke functies vervullen die van vitaal belang zijn voor een democratische gemeenschap, zeker in landelijke gemeenten. Het zijn openbare ontmoetings- en uitwisselingsplaatsen, want hier ontmoeten mensen van verschillende generaties en politieke overtuigingen elkaar, die op geen enkele andere plaats met elkaar in gesprek zouden raken. De vrije toegang tot uitgebreide informatie bevordert hier niet alleen de opinievorming, maar versterkt ook de media- en informatievaardigheden. Zaken die vandaag de dag door de alomtegenwoordigheid van fakenews nog belangrijker geworden zijn.

Mensen hebben veel vertrouwen in het werk van bibliotheken. De bibliotheek wordt gezien als een veilige plaats, waar mensen kunnen leren, samenkomen en zich engageren. In deze gemeenschapsversterkende functie moeten bibliotheken blijvend versterkt worden. 

Meer weten? Ga naar bibliotheksverband.de en bibliotheksverband.de/landschafftdemokratie.