Midden 2015 werd de eerste steen gelegd van onze nieuwe openbare bibliotheek en ons nieuw gemeentelijk archief (met op de bovenste verdiepingen ook andere gemeentelijke diensten). Vooruitlopend op de Europese regelgeving die alle nieuwe openbare gebouwen verplicht om vanaf 2021 bijna-energieneutraal (BEN) te zijn, besliste het bestuur om meteen voor de BEN-norm te gaan. Een wijze beslissing die de kosten in eerste instantie opdreef, maar op termijn zal lonen.

De BEN-norm bereikt men door de principes van de zogenaamde ‘trias energetica’-methode toe te passen: energieverlies beperken, energieverbruik beperken en zoveel mogelijk gebruikmaken van duurzame energie. We gaan wat verder in op deze drie aspecten.

Energieverlies beperken

Dat begint bij de vorm van het gebouw. Ons gebouw is balkvormig (een kubus kon niet) en compact, dus met een maximum aan volume en een minimum aan buitenschil. De oppervlakte om warmte te verliezen wordt aldus verkleind.

Verder zijn goed isoleren en het luchtdicht maken van het gebouw natuurlijk essentieel. De buitenmuren zijn van (groen) geglazuurde baksteen, een eeuwenoud procedé. De spouwmuren zijn geïsoleerd met klassieke minerale wol, een duurzaam en ecologisch product bestaande uit recyclagematerialen. Minerale isolatie bespaart 350 keer meer energie dan nodig is om het te produceren en transporteren.

De binnenmuren zijn van beton, volgens het principe ruwbouw = afwerking. Valse plafonds zijn daarbij bijna helemaal overbodig, alle leidingen en technieken zijn zichtbaar in de ruimte en dus gemakkelijk bereikbaar.

Om warmteverlies te beperken, wordt door middel van een warmtewisselaar de warmte van de verdorven lucht (die naar buiten afgevoerd wordt) overgenomen door de koude verse buitenlucht die in het gebouw geblazen wordt. Er is geen direct contact tussen de oude en de verse lucht.

Energieverbruik beperken

Verwarming en verkoeling zijn natuurlijk twee grote energievreters. Een BEN-gebouw houdt in dat de netto-energiebehoefte voor verwarming en koeling lager dient te zijn dan 70 kWh/m². Om dat te bereiken, werd geopteerd voor vloerverwarming door middel van lucht/water-warmtepompen (die ook voor koeling instaan). Via de warmtepomp wordt warmte onttrokken aan de buitenlucht en getransporteerd via een medium (water) naar de verwarmingsbuizen in de vloer, waardoor de vloer opwarmt en zijn warmte afgeeft in het gebouw. Omdat warmtepompen rendementsverlies lijden vanaf een bepaalde temperatuur, kan een hoogrendementsketel op aardgas de warmteproductie tijdelijk overnemen. Aangezien niet heel het gebouw nood heeft aan dezelfde temperatuur, werden er 22 zones afgebakend waarbij elke zone een eigen regelunit heeft voor de temperatuur

In een BEN-gebouw is het actief koelen met een traditionele airconditioning haast onmogelijk wegens te hoog energieverbruik. Er werd geopteerd voor ‘adiabatische’ koeling, dat is koelen door de warme buitenlucht langs water te geleiden, te laten afkoelen en zo in het ventilatiesysteem te brengen. De ventilatie werkt volgens het energiezuinige ‘systeem D’, een centraal systeem met automatische toevoer van verse buitenlucht en dito afvoer van gebruikte lucht. Adiabatische koeling is weliswaar minder effectief dan airconditioning en heeft enkel een verkoelend effect, maar in combinatie met andere maatregelen zoals zonwerend glas, externe zonwering en de massiviteit van de betonnen binnenmuren volstaat ze om de binnenruimte gekoeld te krijgen.

Een andere energievreter is de verlichting. De kantoren en werkplekken in het gebouw zijn zo geclusterd en gepositioneerd dat ze maximaal gebruik kunnen maken van het gratis daglicht, dat binnenkomt via grote en hoge glaspartijen. Delen van het gebouw die minder voorzien zijn van daglicht, worden gebruikt als vergader- of circulatieruimte of concentratie-werkplek. In bijna elk lokaal wordt de verlichting aangestuurd door aanwezigheids- en bewegingsdetectoren. Het zogenaamde DALI-systeem (digital addressable lighting interface) zorgt ervoor dat een lokaal enkel verlicht wordt als de sensoren merken dat er mensen aanwezig zijn; indien er geen beweging meer gedetecteerd wordt, zal de verlichting dimmen en uiteindelijk uitgeschakeld worden. Het personeel moet bij sluiting van de bibliotheek dan ook geen lichten meer uitschakelen: dat gebeurt vanzelf en kan dus niet vergeten worden.

Om het verbruik verder te beperken, werden ook alle andere technieken gekoppeld aan een gebouwbeheersysteem. In alle lokalen staan detectoren waarmee verwarming, ventilatie en inval van zonlicht geregeld worden. Om oververhitting te voorkomen, zijn de glaspartijen zonwerend, gecombineerd met externe zonneschermen aan de buitenkant, die automatisch naar omlaag gaan bij te sterke inval van zonlicht. Amper drie procent van de zonnewarmte komt op die manier het gebouw binnen.

Gebruik van duurzame energie

Het dak is voor de helft een groendak (zorgt voor afkoeling in de zomer) terwijl de andere helft vol geplaatst werd met fotovoltaïsche zonnepanelen (fotovoltaïsch: licht omzettend in elektriciteit, n.v.d.r.). Aangezien alle installaties op elektriciteit werken, werd een maximum van 70 zonnepanelen geplaatst met een totaal vermogen van 28.000 kW (400 kW per paneel).

Voor het warm water van de personeelsdouches (voor wie met de fiets komt werken) werd in de nabijheid van de douches een warmtepompboiler geplaatst. Zo’n boiler verbruikt drie tot vier keer minder dan een elektrische boiler. Regenwaterputten van in totaal 40.000 liter dienen voor de toiletten, het schoonmaken en de adiabatische koeling.

Conclusie: onze nieuwe bibliotheek bijna energieneutraal maken mag dan een flinke meerkost geweest zijn van enkele honderdduizenden euro’s, het gebouw zal bijdragen aan de reductie van de CO₂-uitstoot en aan het behalen van de Belgische en Europese doelstellingen ter zake. En niet onbelangrijk: op langere termijn betekent het een besparing voor het lokaal bestuur én is het al die tijd een aangename plek voor zowel personeel als bezoekers.