De vrijzinnige organisaties ontstonden in de negentiende eeuw als een vorm van morele dienstverlening en praktische steun bij het organiseren van waardige buitenkerkelijke begrafenissen. Zo vormde zich een gemeenschap en een eigen tegencultuur. Kort na de Tweede Wereldoorlog werd het Humanistisch Verbond (HV) gesticht in Vlaanderen. Inzet was de vrijzinnige gemeenschap te laten erkennen in het openbaar leven en een andere stem te laten horen in het publieke debat over ethische en maatschappelijke uitdagingen, naast het katholieke meerderheidsstandpunt in Vlaanderen.

Het HV koos dan ook Het Vrije Woord als titel van haar periodiek waarin tweewekelijks opinies en commentaren verschenen over diverse onderwerpen die de vrijzinnig humanisten bewogen. Het Vrije Woord bevat ook de teksten van de vrijzinnige BRT-radio-uitzendingen met dezelfde naam, die aanleiding gaven tot heel wat controverse en zelfs leidden tot inmenging door de overheidsomroep. In de gedrukte versie van Het Vrije Woord werden die ingrepen manifest rechtgezet en uitgebreid becommentarieerd.

Die verdediging van pluralisme en de wens om ook in Vlaanderen een debat te voeren over waardenkeuzes was essentieel voor vrijzinnigen toen en vandaag. In totaal zijn er nu meer dan 250 titels bekend aan lokale en nationale vrijzinnige tijdschriften van allerlei pluimage. Dat ecosysteem aan decennialange vrijzinnige opinievorming en verslaggeving vormt een schat aan informatie. Die wilden we zo volledig en flexibel mogelijk kunnen bevragen.

De Vrije Zoeker

Het Centrum voor Academische en Vrijzinnige Archieven (CAVA) zette de afgelopen jaren om die reden dan ook sterk in op het digitaliseren van die collectie vrijzinnig humanistische periodieken. Deze collectie biedt een inhoudelijke ingang op de vrijzinnige archieven en vormt een waardevol startpunt voor onderzoek over vrijzinnig humanistische thema’s. In 2019 startte CAVA met de digitalisering van een groot aantal periodieken met nationale verspreiding. Dat gebeurde in het kader van de impulssubsidies ‘digitale collectieregistratie’ van het Departement Cultuur, Jeugd en Media van de Vlaamse overheid, waarvoor CAVA het project Contested Content indiende. In een tweede project, Increased Contextualisation of Humanist Intangible Cultural Heritage (ICHICH), opnieuw in het kader van de inhaalbeweging ‘digitale collectieregistratie’, lag de focus op de digitalisering van lokale periodieken.

De resultaten van onze digitaliseringsinspanningen tonen we natuurlijk graag aan het publiek. Een grote stap in de terbeschikkingstelling van de periodieken is onze online viewer, de Vrije Zoeker, die we op 18 juni 2024 feestelijk lanceerden. Als eerste periodiek werd – hoe kan het anders – Het Vrije Woord beschikbaar gesteld. Momenteel worden nog acht nationale titels toegevoegd. De periodieken kunnen zowel op basis van hun metadata als full text doorzocht worden. De Vrije Zoeker is een samenwerking tussen CAVA, de bibliotheek van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en de dienst ICT van de VUB. CAVA leverde de gedigitaliseerde periodieken aan. De VUB-bibliotheek stelde haar IguanaDAM-omgeving met IIIF-viewer ter beschikking, verwerkte en publiceerde de digitale beelden. De dienst ICT zorgde voor de nodige servercapaciteit en technische ondersteuning.

Toegankelijkheid

Tijdens het digitaliseringsproces werden bestanden aangemaakt met een online terbeschikkingstelling in het achterhoofd. Zo leverde de digitaliseringspartner TIFF- en JPG-bestanden aan bij de gescande periodieken. De metadata werden per volume weggeschreven naar een METS-bestand. Tijdens het digitaliseringsproces werden de periodieken ge-ocr’d. Er werden ALTOxml’s gegeneerd voor het beschrijven van de lay-out en de inhoud van de periodieken. De tekst die voortkwam uit het optical character recognition (OCR)-proces werd weggeschreven naar een tekstbestand (.txt). Daarnaast creëerden we doorzoekbare PDFbestanden, waar de OCR en de beelden gecombineerd werden. Voor de terbeschikkingstelling werden de archiveringsbestanden in TIFF omgezet naar een voor het International Image Interoperability Framework (IIIF) geschikt TIFF-bestand. De IIIFserver die deze beelden host, gebruikt IIPImage Server om de beelden op een correcte wijze aan te bieden. De metadata die nodig waren voor het aanmaken van de metadatarecords werden uitgelezen uit de METS-bestanden. De ALTO-bestanden voeden de Apache Solr-database die het full text doorzoeken van de periodieken mogelijk maakt. Daarnaast zorgen de locatieaanduidingen die het ALTO-bestand bevat ervoor dat in de viewer de zoekresultaten gemarkeerd worden.

De periodieken worden op een duurzame manier toegankelijk gemaakt via IIIF. We kozen voor de IIIF-standaard gezien die niet vasthangt aan een bepaalde organisatie, maar opensource is en ondersteund wordt door een ruime community. Daarnaast kunnen IIIF-beelden gemakkelijk hergebruikt worden door iedereen. De Vrije Zoeker maakt gebruik van de Universal Viewer. Links kan de gebruiker de pagina’s van het betreffende volume zien en zo navigeren. Rechts is er een tabblad met informatie over de titel en de uitgever van het volume. De viewer beschikt daarnaast over een full text-zoekfunctie waarmee een gebruiker in het desbetreffende volume kan zoeken. Positieve hits worden aangeduid in de viewer en getagd, zodat de gebruiker gemakkelijk van de ene hit naar de andere kan navigeren. Onderaan de webpagina staat steeds een link waarmee de periodiek opent in de Mirador viewer. Via deze viewer kan het bijbehorende IIIF-manifest geraadpleegd worden.

Conclusie

Nu de fundamenten gelegd zijn, wil CAVA met zijn VUB-partners en de onderzoeksgroep Secular Studies Association Brussels (SSAB) de volgende stappen voorbereiden. De ambities zijn om zowel in tijd als ruimte een groter bereik aan bronnen te kunnen ontsluiten.

Eenmaal de eigen tijdschriftencollectie beschikbaar is, willen we met andere erfgoedinstellingen en bewaarbibliotheken ook de Belgische tijdschriften voor 1945 toegankelijk stellen. Voor de digitalisering hiervan zullen projectmiddelen gevraagd worden aan deMens.nu, de koepelorganisatie van de vrijzinnige beweging. Daarnaast zullen er heel wat verkennende gesprekken nodig zijn met verschillende collectiebeheerders die beschikken over de zo volledig mogelijke reeksen van deze oudere bronnen.

Tot slot is het ook logisch dat het aanbod van de Vrije Zoeker binnen enkele jaren ook internationaal uitgebreid wordt. Op langere termijn moet zo een onestopshop ontstaan voor het vinden en zo mogelijk direct raadplegen van de humanistische periodieken wereldwijd. CAVA hoopt hierrond later dit jaar de steun te krijgen van Humanists International.

De bedoeling is om een lerend netwerk te doen ontstaan vanuit CAVA dat voor meer uitwisseling en kennisdeling zorgt tussen onze erfgoedinstelling, de (internationale) humanistische erfgoedgemeenschap en de wetenschappers van de VUB en haar EUTOPIA-partneruniversiteiten die zowel inhoudelijk via SSAB als via de toepassing van artificiële intelligentie (AI) en datamanagement binnen DIMA betrokken zijn.