Een leesbevorderingsinitiatief van de Service général des Lettres et du Livre (SGLL) van de Fédération Wallonie-Bruxelles (Franse Gemeenschap)

Hoe breng je boeken en leesplezier bij jonge lezers? Naar analogie met Boekstart in Vlaanderen ontwikkelde de Franse Gemeenschap het project Parcours de lectrices et de lecteurs, met boekengeschenken voor jonge kinderen op drie verschillende momenten in hun leven.

De context van het project

In 2015 voerde de Organisation de la Naissance et de l’Enfance (ONE), de Franstalige evenknie van het vroegere Kind & Gezin, nu het agentschap Opgroeien, onder de titel La guidance parentale : un outil pour soutenir le développement langagier een groot taalonderzoek uit. Daaruit bleek dat steeds meer kinderen van 24 tot 36 maanden oud met een achterstand aan woordenschat de school binnenkwamen.

Een van de redenen hiervoor was het gebrek aan ‘rijke’ interactie met volwassenen thuis: kinderen krijgen vaak korte, repetitieve zinnen te horen, die weinig variatie of complexe grammaticale structuren bevatten. Deze relatieve taalverarming zien we ook in bepaalde populaire kindertelevisie- en animatieprogramma’s. Aangezien jonge kinderen informatie uit hun leefomgeving gebruiken voor hun eigen taalontwikkeling, dreigt een arme basis hun taalgebruik te beperken.

Verenigingen zoals Boucle d’or, die werken aan vorming en bewustmaking rond lezen, benadrukken het belang van de emotionele band bij het lezen. Als kinderen vertrouwd zijn met het plezier van het lezen, met gevoelens van geborgenheid en ontspanning, creatie en verbeelding, zullen ze minder weerstand hebben tegenover onbekende woorden en complexe grammaticale structuren.

Daarom is het belangrijk om zoveel mogelijk leestijd met kinderen door te brengen, vanaf de allerjongste leeftijd, zowel thuis als in voor- of vroegschoolse structuren zoals de kinderopvang en de klas. In het ideale scenario kiezen kinderen het boek en leest een volwassene of een ander kind het hardop voor.

Elk boek van Parcours de lectrices et de lecteurs heeft een plek om de voornaam van het kind te noteren, zodat het boek als persoonlijk bezit ervaren wordt. Tijdens het voorlezen zijn de kinderen volledig vrij om te luisteren terwijl ze rustig zitten of bewegen, om een ander boek te kiezen of om iets anders te gaan doen. Het belangrijkste is om het lezen aan te passen aan de behoeften van elk kind.

Het plan van de ONE en de SGLL om samen te werken aan een kwaliteitsvol boekengeschenk voor jonge kinderen was van bij de start geïnspireerd door onder andere Boekstart in Vlaanderen en Premières pages in Frankrijk. Het doel was om aan alle kinderen een nieuw, onuitgegeven boek aan te bieden. Het moest een literair fictieboek worden, met tekst en afbeeldingen van hoge kwaliteit, om zo het verschil te maken met het gestandaardiseerde aanbod dat vaak in grote winkelketens te vinden is.

Het verhaal moest cultureel verankerd zijn en een breed publiek kunnen aanspreken. Hoewel de tekst in het Frans is, kan de uitwisseling over het boek, de afbeeldingen en de verhaallijn in de moedertaal van de ouders gebeuren. Het is niet noodzakelijk om de tekst ook echt te lezen: het gesprek over de illustraties of de ‘navertelling’ van het verhaal vormt de eigenlijke uitwisseling rond het boek.

Het boek moest ook de creativiteit van Belgische auteurs of auteurs die in België wonen weerspiegelen, net als de expertise van literaire uitgevers die in Wallonië of Brussel gevestigd zijn. Dat past bij de missie van de SGLL.

Het boek moest zich ten slotte ook aanpassen aan de kinderen, meegroeien met hun ontwikkeling. Vandaar het idee om verschillende boeken aan te bieden voor dezelfde kinderen op verschillende momenten van hun ontwikkeling. Het project begon met een boek voor peuters, gevolgd door een boek voor 3-jarigen en recent ook een boek voor 6-jarigen.

De bemiddeling

Naast de productie en de distributie van het boek, moest er ook aandacht besteed worden aan de ‘publieksbemiddeling’: hoe brengen we het boek bij het doelpubliek?

Voor het boek bestemd voor kinderen van 0 tot 24 maanden heeft de ONE gekozen voor verspreiding in de consultatiebureaus door de zogenaamde Partenaires Enfants-Parents (PEP’s). Dat zijn mensen die gespecialiseerd zijn in gezondheidsvoorlichting en opvoedingsondersteuning. Zij zijn actief tijdens de consultaties of tijdens huisbezoeken na de geboorte.

Naast algemene gezondheidsinformatie besteden de PEP’s ook aandacht aan de culturele ontwikkeling (als onderdeel van de algemene gezondheid), door het boek aan te bieden en voor te lezen aan de ouders en de kinderen. Ze benadrukken het belang van de interactie en het leesritueel vanaf zeer jonge leeftijd. Daarbij gebruiken ze een informatiefolder met de essentiële informatie over het project en de doelstellingen.

De SGLL bezorgt 55.000 exemplaren van de boeken en bijbehorende folders aan de ONE voor verspreiding tijdens de consultaties. Ongeveer 10.000 exemplaren van de boeken en een klein aantal folders blijven binnen de SGLL voor organisaties die met jonge kinderen werken en die geen deel uitmaken van het distributienetwerk van de ONE: kinderdagverblijven, afdelingen neonatologie, scholen die toekomstige kinderverzorgers opleiden, het Rode Kruis, enzovoort.

Voor de boekengeschenken bestemd voor kleuters en kinderen van de basisschool staan de openbare bibliotheken in voor de distributie en bemiddeling. Leerkrachten nemen contact op met de bibliotheek om afspraken te maken over klasbezoeken en -activiteiten, al kan ook de bibliotheek contact opnemen met de scholen. Alle leerlingen en leerkrachten krijgen een boek.

De verdeling gebeurt getrapt: de SGLL bevoorraadt de regionale bibliotheekondersteuners, die op hun beurt de lokale bibliotheken bedienen. De lokale bibliotheken dienen vervolgens een jaarverslag in bij hun respectieve ondersteuners, die dat op hun beurt doorsturen naar de SGLL. Voor het bibliotheekpersoneel zijn er trainings- en informatiesessies om hen vertrouwd te maken met het boek en het gebruik ervan. Daarnaast worden ook suggesties en ondersteuning voor activiteiten aangeboden.

Samengevat: de verspreiding van de boeken wordt aangepast aan de context, met als doel een zo breed mogelijk publiek te bereiken (bijvoorbeeld kinderen met een handicap buiten de leeftijdscategorie, leeftijdsgemengde klassen, specifieke projecten of een bijzondere sociale of medische situatie). Essentieel is dat het boek gelezen wordt en dat de doelgroep uitleg krijgt over de aanpak en de doelstellingen.

Enkele cijfers

Over een periode van twee jaar worden jaarlijks 65.000 exemplaren van alle boeken in het Parcours gedrukt. Elk boek is het resultaat van een openbare aanbesteding gericht aan uitgevers van jeugdliteratuur in de Franse Gemeenschap. De uitgever dient een prijsvoorstel in voor een origineel en afgerond boekproject bij een jury, bestaande uit vertegenwoordigers van de regionale bibliotheekondersteuners, de ONE, de Administration générale de la culture en specialisten in jeugdliteratuur. De geselecteerde uitgever geeft toestemming aan de SGLL en zijn partners om de boeken gratis te verdelen in het kader van het project en de doelstelling, om het lezen en de spelers in de boekenketen, zoals auteurs en uitgevers, te promoten.

De uitgever en auteur behouden hun rechten op het boek en kunnen na een bepaalde periode beslissen om het boek in identieke of gewijzigde vorm op de markt te brengen, waardoor ze extra inkomsten kunnen genereren. Tot nu toe zijn alle boeken van het Parcours door hun uitgever in het commerciële circuit gebracht. De waarde van elke aanbesteding is momenteel beperkt tot 70.000 euro inclusief btw (2024).

Daarnaast is er ook een budget van maximaal 15.000 euro voor de ontwikkeling van ondersteunend materiaal (publicaties, video’s) en training voor boekbemiddelaars. Voor het boek voor de allerjongsten (0 tot 24 maanden) draagt de ONE 35.000 euro bij. Het boek voor leerlingen van de basisschool wordt volledig gefinancierd met een budget van 85.000 euro van het Parcours d’Éducation Culturelle et Artistique (PECA). De SGLL beheert alle contracten en de overige kosten van het project.

Aandachtspunten

De verspreiding van boeken hangt af van de bemiddelaars. Hoe enthousiaster zij over het boek zijn, hoe vlotter de verdeling verloopt. Veel professionals hebben echter geen opleiding of ervaring in het werken met kinderboeken en sommige hebben zelfs moeite met lezen. Dat geldt, zij het in mindere mate, ook voor bibliotheekmedewerkers, die niet altijd getraind zijn in bemiddeling en publiekscontact. Hierdoor is het soms moeilijk om actief rond boeken te werken met ouders en kinderen.

Een mogelijke oplossing is het aanbieden van een basistraining, gericht op individueel lezen en het vergroten van de kennis over kinderliteratuur. Dat zou kunnen helpen om van lezen een vaste routine te maken in crèches, consultatiebureaus en kinderopvangcentra, bijvoorbeeld bij dagelijkse handelingen zoals luiers verschonen, maaltijden en dutjes.

Eenzelfde benadering zou ook in het onderwijs nagestreefd moeten worden, waarbij voorlezen een dagelijks onderdeel wordt, niet alleen voor leerlingen jonger dan 6 jaar, maar op de hele basisschool en zelfs daarna. Maar er is weinig ruimte voor dat soort initiatieven, omdat de opleidingsprogramma’s te vol zitten en er in de beroepspraktijk soms niet genoeg tijd is om te doen wat essentieel geacht wordt.

Een ander aandachtspunt is de moeilijkheid om gegevens te verzamelen over het aantal boeken dat met de juiste bemiddeling daadwerkelijk bij kinderen terechtkomt. Terwijl het aantal verstuurde boeken door de SGLL eenvoudig te berekenen is, kan het zijn dat een consultatiebureau van de ONE de ontvangen boeken wegens tijdgebrek, onvoldoende motivatie of personeelstekort niet allemaal uitdeelt. Een soortgelijk probleem kan zich voordoen in bibliotheken waar niet alle aangevraagde boeken uitgedeeld worden aan de kinderen, vanwege personeelsgebrek of het niet opdagen van klassen.

Daarnaast kan ook de inzet van de bemiddelaar een rol spelen. Als een bemiddelaar de waarde van het project niet volledig erkent, het niet als prioriteit ziet of geen affiniteit heeft met het boek, kan dat de verdeling negatief beïnvloeden.

Tot slot is ook de communicatie een gevoelig punt. Sommige bemiddelaars zijn niet op de hoogte van het initiatief, omdat de informatie hen niet via de juiste kanalen bereikt of omdat ze andere prioritaire taken hebben. Ze zien het project vaak niet als doorlopend en denken dat hun taak erop zit als ze het boek één keer verdeeld hebben, waardoor ze het project het jaar nadien niet voortzetten met andere groepen of andere klassen.

De ONE en het onderwijs gebruiken verschillende kanalen om hun doelpubliek te bereiken, wat soms tot fragmentatie van de communicatie leidt. Op dezelfde manier bereiken de websites van de SGLL slechts een deel van het potentiële publiek.

De vooruitzichten Het doel is om de toekomst van het Parcours de lectrices et de lecteurs veilig te stellen en de benodigde budgetten te consolideren. Hoe langer het project duurt, hoe effectiever het wordt, dankzij de groeiende kennis en betrokkenheid van de bemiddelaars. Op middellange termijn zou het Parcours ook een boek moeten aanbieden voor middelbare scholieren.

Deze uitbreiding zal extra denkwerk vereisen over logistiek, opslag en personele middelen voor een volledige implementatie. Het uiteindelijke doel blijft om het contact met boeken en voorlezen vanaf de jongste leeftijd te vergroten, door gezinnen en hun omgeving bewust te maken van het belang van deze activiteiten.

> Alle documenten en ondersteuning met betrekking tot de verschillende boeken van het Parcours zijn te raadplegen op de website objectifplumes.be.