hetarchief.be als ideaal startpunt

Audio en video zijn steeds vaker een belangrijke bron voor onderzoek. Of je nu zoekt naar je streek, naar een persoon, een gebouw of een gebeurtenis, er is veel kans dat er film- of geluidsopnames over bestaan. De afgelopen eeuw werd immers tot in de kleinste details gecapteerd in beeld en geluid. Maar hoe vind je wat je zoekt? En hoe vind je waar dat materiaal bewaard wordt?

Dat is waar hetarchief.be op het toneel verschijnt. Het platform is een initiatief van meemoo, Vlaams instituut voor het archief. Het brengt meer dan anderhalf miljoen beschrijvingen van audio- en video-items samen, van meer dan 140 Vlaamse organisaties. Die zijn doorzoekbaar voor studenten, onderzoekers, nostalgici, heemkundigen of liefhebbers. Waar die zich ook bevinden. Vinden ze wat ze zoeken, of stoten ze onverwacht op een pareltje, dan kunnen ze bij de aanbieder in kwestie een aanvraag doen. Zo plaatst hetarchief.be de archiefwerking van organisaties in de schijnwerpers bij een breed en divers publiek.

Afgelopen zomer nam meemoo de website onder handen. De online catalogus kreeg een nieuwe look én nieuwe functionaliteiten. Zo vinden zoekers en onderzoekers snel hun weg naar erfgoedmateriaal. Een ideaal moment om – opnieuw? – kennis te maken!

In het begin was er veel. En op veel plaatsen

Aan audiovisueel archiefmateriaal geen gebrek in Vlaanderen. En de laatste decennia is er ook heel veel gedigitaliseerd: van weerberichten tot wielerwedstrijden en van theatervoorstellingen tot grote nieuwsfeiten. Maar een overkoepelende blik op wat er bij de talrijke organisaties in het veld van cultuur, media en overheid te beluisteren en te bekijken valt? Dat is de vraag waarop hetarchief.be een antwoord moest bieden.

In 2019 werd het platform opgericht, in samenspraak met de sector, na heel wat onderzoek bij gebruikers, én met de steun en het vertrouwen van enkele sleutelpartners. Het concrete doel: cultuur ook digitaal verder toegankelijk maken.

Fastforward naar 2022: meemoo bewaart meer dan anderhalf miljoen audiovisuele items voor 140 Vlaamse organisaties. De beschrijvingen van die items zijn voor elke gebruiker doorzoekbaar op hetarchief.be. Daar kun je dus grasduinen in beschrijvingen van audiovisuele parels van landelijke en regionale omroepen, podiumkunstenaars, musea, archieven, overheidsinstellingen, erfgoedcellen en erfgoedbibliotheken. Maar de blik reikt verder, en met de groei aan content en aanbieders, groeien ook de ambities en de vragen van aanbieders en gebruikers.

Over muren kijken en binnen de muren blijven

Met de groeiende overkoepelende catalogus aan beschrijvingen van audio en video, beantwoordt hetarchief.be een heel specifieke nood. Het is een gedroomd startpunt voor onderzoek. Het platform maakt het eenvoudig om audiovisueel archiefmateriaal van talrijke Vlaamse organisaties te doorzoeken … en om een goed beeld te krijgen van waar het materiaal dat je zoekt zich bevindt. Hoewel niet al het audiovisueel archiefmateriaal in Vlaanderen doorzoekbaar is via het platform, laat het je dus toe om over de muurtjes heen te kijken, terwijl je vroeger zelf op zoek moest gaan bij elke individuele aanbieder om te zien wat ze hadden.

Maar beschrijvingen van audiovisueel materiaal bieden niet het hele plaatje. En dat mag je vrij letterlijk nemen. Daarom nam het platform een nieuwe, belangrijke stap: ter plaatse raadplegen.

Het meeste materiaal op het platform is auteursrechtelijk beschermd en mag dus niet vrij bekeken en beluisterd worden. Tenzij het gebeurt voor onderzoek, binnen de muren – intra muros – van de aanbieder.

Daarom kun je nu via hetarchief.be bij enkele organisaties ter plaatse audiovisueel materiaal raadplegen. Ook als dat materiaal auteursrechtelijk beschermd is. Je vraagt via het platform toegang, maakt een afspraak, trekt op de afgesproken dag naar de aanbieder in kwestie en zij geven je daar, via hetarchief.be, de mogelijkheid om te kijken en te luisteren. Ideaal voor wanneer de beschrijvingen van fragmenten vrij summier zijn en ideaal voor onderzoekers die een stapel archiefmateriaal willen doorploegen.

Verder is het platform er ook voor de erfgoedsector zelf en voor de vele partners van meemoo in het bijzonder. Een gedeeld afsprakenkader zorgt ervoor dat die organisaties via de website ook vlot hun weg vinden naar audiovisueel materiaal. En binnen het Hermes-project dat nu in de steigers staat, zal meemoo manieren onderzoeken om professionele gebruikers van hetarchief.be, zoals documentairemakers, journalisten of podcastmakers verder te ondersteunen in hun werk en in te spelen op hun specifieke behoeftes.

Meer kijken, luisteren én lezen

Hetarchief.be wordt zo klaargemaakt voor een toekomst waarin op het platform zelf ook meer gekeken en geluisterd zal kunnen worden. Onder bepaalde voorwaarden natuurlijk, en in samenspraak met de vele partners. Naast het ter plaatse raadplegen, onderzoekt meemoo ook hoe bepaalde items – waarop de rechten vervallen zijn – ontsloten kunnen worden, en of de rechten op bepaald materiaal ook geklaard kunnen worden om de ontsluiting mogelijk te maken.

Wat alvast al heel concreet is, is de komst van kranten op het platform. Begin 2025 zullen de eerste gedigitaliseerde dagbladen, kranten, vlugschriften en pamfletten hun weg vinden naar de website. En heel veel van dat materiaal zal vrij in te kijken zijn. Sterker nog, dankzij optical character recognition (OCR), zul je ook kunnen zoeken binnen de artikels zelf. Die tekstherkenning zorgt ervoor dat je in één zoekactie alle artikels kunt verzamelen waar een bepaalde persoon, plaats of gebeurtenis in vermeld wordt.

Schrijven aan beschrijvingen

Een andere grote winst voor zoekers en onderzoekers valt te halen bij het verrijken van de beschrijvingen van die ondertussen anderhalf miljoen items. Soms zijn die zeer gedetailleerd, in andere gevallen zijn ze vrij beknopt. Maar hoe beter de beschrijvingen zijn, hoe gemakkelijker alles doorzoekbaar is. Veel organisaties verrichten belangrijk werk om metadata te verfijnen en te verrijken, maar een helpende hand is altijd welkom. Zeker als het over grote hoeveelheden materiaal gaat. Om het verrijken van al die metadata bij ieder item menselijk te houden, wordt er gekeken naar … machines.

De komst van artificiële intelligentie (AI) kan helpen om archiefstukken waar heel weinig informatie aan vasthangt toch doorzoekbaar te maken. Meemoo paste AI al vaker toe in projecten, met gezichtsherkenning en speech to text om de informatie in de archiefstukken zelf te zoeken. Die projecten toonden aan dat AI bijvoorbeeld vrij betrouwbaar een afgebakende set van mensen kan herkennen.

Daar komt natuurlijk wel een juridisch en ethisch kader bij kijken. Om een voorbeeld te geven: enkel publieke figuren mogen herkend worden, niet je buurvrouw of die nieuwe collega op het werk. Al deze projecten worden opgezet in samenspraak en met input van de organisaties die het archiefmateriaal beheren.

Meemoo blijft ook de vinger aan de pols houden wanneer het gaat over nieuwe technologie, en helpt archieven en erfgoedbeheerders in Vlaanderen om hun materiaal verder te verrijken met slimme innovatie. Dat is goed voor erfgoedbeheer, maar ook voor de vele zoekers en onderzoekers die zo nieuwe parels kunnen opduiken.

Volg hetarchief.be op de voet

Wil je op de hoogte blijven van de veranderingen, nieuwe mogelijkheden en content op hetarchief.be? Schrijf je dan zeker in voor de nieuwsbrief. Maximaal vier keer per jaar krijg je een update toegestuurd met de belangrijkste ontwikkelingen en projecten.