Het project Hilāl. 50 jaar islamitische eredienst in Vlaanderen (1974-2024) is een driejarig erfgoedproject dat ernaar streeft om het onderbelichte moskee-erfgoed voor het voetlicht te brengen. Het wordt betoelaagd door de Vlaamse Gemeenschap en gerealiseerd met lokale en landelijke erfgoedinstellingen. Het initiatief betrekt verschillende islamitische geloofsgemeenschappen uit Vlaanderen en Brussel om samen met hen stil te staan bij de vijftigste verjaardag van de erkenning van de islamitische eredienst. Die geschiedenis biedt aanzienlijk potentieel om met het moskee-erfgoed aan de slag te gaan. De focus ligt daarbij vooral op de publiekswerking en sensibilisering over het belang van erfgoed. Deze tekst staat stil bij de diverse methodologieën die toegepast worden om de verschillende islamitische gemeenschappen bij het project te betrekken en het moskee-erfgoed voor een breed publiek te valoriseren.

Mondelinge geschiedenis. Een beproefd recept

Oral history of mondelinge geschiedenis is een methodiek die vaak toegepast wordt bij groepen die traditioneel ondervertegenwoordigd zijn in geschreven bronnen, zoals culturele minderheden, vrouwen of arbeidersklassen. De islamitische geloofsgemeenschappen in Vlaanderen, die deels uit orale culturen komen, behoren tot die categorie. Oude geschreven bronnen – zowel persoonsgebonden documenten als stukken die betrekking hebben op organisaties – die door deze gemeenschappen zelf geproduceerd zijn, zijn eerder schaars. Indien ze geschreven bronnen voortgebracht hebben, zijn die vooral van een recente datum. In moskeeverenigingen zijn die documenten, als onderdeel van het dynamische archief, ook moeilijk toegankelijk voor buitenstaanders. Om de verhalen van de islamitische geloofsgemeenschappen te kunnen vastleggen, maakt het project – als waardevolle aanvulling op het beperkte documentaire erfgoed – gebruik van mondelinge geschiedenis. Op die manier geeft het project de gemeenschappen zelf een stem en kunnen hun verhalen en invalshoeken bijdragen aan een dieper begrip van de geschiedenis van de islam in Vlaanderen, zowel op individueel als collectief niveau.

Videoscreenings met tafelgesprekken

De verhalen werden opgenomen in audio, maar een aantal zijn, op een later moment, ook op video vastgelegd. De video’s, die uiteenlopende onderwerpen behandelen, zoals de evolutie van de geloofsgemeenschap, de oprichting en het belang van de moskee enzovoort, worden gebruikt voor de organisatie van videoscreenings met tafelgesprekken. Bij die gesprekken nodigen we personen binnen de gemeenschap uit om, samen met het publiek, in dialoog te treden over de lokale verankering van de geloofsgemeenschap. De implementatie van videovoorstellingen en nagesprekken, op basis van de in de video aangereikte thema’s, vormt een dynamische benadering om het islamitisch erfgoed te belichten. Door middel van levendige beelden en verhalen kan de diversiteit en diepgang van de islamitische cultuur op een toegankelijke wijze gepresenteerd worden. Deze films worden vertoond op verschillende locaties in Vlaanderen. Op die manier wil het project de betrokkenheid vergroten en een breed publiek aanspreken, zowel binnen als buiten de moslimgemeenschap.

Moskeeleven in tekst en beeld

Om het publiek visueel vertrouwd te maken met het moskeeleven en het bijbehorende erfgoed, werd een professionele fotograaf ingeschakeld om immaterieel, roerend en onroerend moskee-erfgoed vast te leggen. Een algemene selectie van belangrijke erfgoeditems en -praktijken, zoals religieuze rituelen, feestdagen en objecten, vormde daarvoor het startpunt. Erfgoed bij diverse strekkingen en nationale achtergronden is op verschillende locaties in Vlaanderen en Brussel in beeld gebracht. Uit het opgeleverde fotocorpus werden de interessantste beelden geselecteerd en opgenomen in de erfgoedpublicatie. Een voorbeeld hiervan is het gebed dat na gesprekken met moskeegemeenschappen naar voren kwam als een essentiële religieuze praktijk. Een foto van een biddende moslima wordt toegelicht met informatie over dit ritueel, inclusief de oorsprong en betekenis. Via visuele representaties en begeleidende teksten legt het project een stuk geschiedenis vast en maakt het het publiek bekend met objecten, tradities en rituelen van diverse moslimgemeenschappen. De erfgoedpublicatie heeft niet alleen een informatieve functie, maar fungeert ook als een inspiratiebron en verbindende factor tussen verschillende generaties en culturele achtergronden binnen de moskeegemeenschappen zelf.

Geleide bezoeken in moskeeën

Een effectieve methode om het publiek vertrouwd te maken met de islamitische gemeenschappen is door hen uit te nodigen in de gebedshuizen. De islam is vaak het onderwerp van polarisatie, waarbij angst voor het onbekende een rol speelt. Het debat rond hoofddoeken en ritueel slachten zijn hiervan voorbeelden. Deze uitdagende onderwerpen kunnen besproken worden tijdens direct contact, waardoor genuanceerde dialogen kunnen ontstaan. Geleide bezoeken bieden ook de gelegenheid om direct kennis te maken met de werking van een moskee. In het kader van het Hilāl-project hebben moskeeën in verschillende Vlaamse provincies deelgenomen aan Open Monumentendag. Dat evenement biedt buurtbewoners en andere geïnteresseerden de mogelijkheid om, individueel of in groep, de binnen- en buitenkant van de moskee te bewonderen. We stemden hiervoor af met de betrokken partners en met de moskeegemeenschappen, zodat de rondleidingen niet zouden samenvallen met de gebeden in moskeeën die vijf keer per dag gehouden worden.

Een reizende tentoonstelling

Er werd ook erfgoed verzameld in functie van een rondreizende expo. Door zorgvuldig objecten, foto’s en verhalen te selecteren en te presenteren aan de hand van verschillende thema’s, ontstaat er een boeiende dialoog over de functies van moskeeën, gedeelde waarden en erfgoed. De tentoonstelling fungeert ook als een ontmoetingsplaats voor diverse gemeenschappen, waar begrip en waardering voor elkaars erfgoed versterkt kunnen worden. Via de expo kan het publiek op een creatieve en interactieve manier kennismaken met de verschillende religieuze en sociaal-culturele aspecten van het moskeeleven in Vlaanderen en Brussel.

De expo werd geopend in KADOC op 20 april 2024. Tijdens de vernissage wordt ook de erfgoedpublicatie voorgesteld. De videoscreenings en de tafelgesprekken worden later in het jaar georganiseerd.

Meer informatie over het project vind je hier.