Bibliotheekgebruikers hebben niet allemaal dezelfde verwachtingen wanneer ze de fysieke collectie of het digitale aanbod van hun bibliotheek doorzoeken. Een eerste groep komt naar de bibliotheek met iets specifieks in gedachten. Ze willen een bepaald boek lenen of zijn op zoek naar zeer specifieke bronnen. Bibliotheekcatalogi en andere zoekmachines zijn voor dat soort vragen ontworpen. Een andere groep, daarentegen, komt naar de bibliotheek zonder een specifiek boek of onderwerp in gedachten. Ze grasduinen in de collectie en hopen misschien iets tegen te komen. Wanneer gebruikers tijdens hun zoektocht onbedoeld interessante dingen vinden, spreken we van ‘serendipiteit’.
Het was de Engelse schrijver Horace Walpole (1717- 1797) die het begrip ‘serendipity’ introduceerde. In 1754 schreef hij een brief naar Sir Horace Mann waarin hij verwees naar het middeleeuwse Perzische sprookje De drie prinsen van Serendip. (Serendip was de Perzische en Arabische benaming voor Sri Lanka.) In dit sprookje worden de drie zonen van de koning de wijde wereld ingestuurd. Tijdens hun reis doen ze een heleboel toevallige en interessante ontdekkingen.
De International Encyclopedia of Information and Library Science definieert serendipiteit als “het vermogen om het potentiële of onmiddellijke nut in te zien van informatie waar men op dat moment niet actief naar op zoek is”.
Lennart Björneborn, een Deense onderzoeker, bestudeert al decennialang het principe van serendipiteit in bibliotheken. Hij beschrijft drie belangrijke factoren die serendipiteit in bibliotheken stimuleren, namelijk diversifieerbaarheid, doorkruisbaarheid en zintuiglijkheid. Annelien Smets en Pieter Ballon, beiden verbonden aan de onderzoeksgroep imec-SMIT (Studies in Media, Innovation and Technology) van de Vrije Universiteit Brussel (VUB), verwijzen in het artikel ‘Efficiënt maar suboptimaal: onze digitale communicatie heeft nood aan serendipiteit’ in Post viraal naar een nieuw normaal naar dit onderzoek en geven enkele bruikbare tips voor de bibliotheeksector.¹
Uiteenlopende genres kunnen bijvoorbeeld naast elkaar geplaatst worden. Op die manier gaat een fervente scifi-fan misschien al sneller een historisch naslagwerk ter hand nemen. Ook de toegankelijkheid van de collectie is een cruciale factor. Boeken die op de bovenste plank liggen en voor velen onbereikbaar zijn, zullen bijvoorbeeld zelden tot nooit toevallig ontdekt worden. En tot slot zijn er nog de zintuiglijke prikkels, zoals het tonen van de voorkant van een boek in plaats van uitsluitend de rug.
¹ Smets, A., & Ballon, P. (2020). Efficiënt maar suboptimaal: onze digitale communicatie heeft nood aan serendipiteit. In Post Viraal naar een Nieuw Normaal (pp. 209-216). VUBPress.