De brochure Librarianship as a profession van de New York State Library School uit 1911 geeft een unieke kijk op de rolpatronen en gendervooroordelen die er toen heersten in verband met bibliotheekwerk.

Cursisten gevraagd

Stel dat je potentiële cursisten wilt warm maken voor je bibliotheekopleiding. Dan ga je wellicht voluit inzetten op je website en je sociale media, infodagen organiseren en dergelijke meer. Honderd jaar geleden was een gedrukte brochure waarin de voordelen van bibliotheekwerk uiteengezet werden blijkbaar een goed middel. Maar in de New York State Library School, destijds nog gesticht door niemand minder dan Melvil Dewey, vonden ze het niet nodig om daarvoor nieuwe teksten te schrijven; ze bundelden gewoon enkele artikelen die eerder in tijdschriften verschenen waren.

Mannen graag

Er waren blijkbaar wel genoeg cursisten in de opleiding, maar heel weinig mannen, vandaar dat de brochure zich in de eerste plaats tot die groep richtte. Eigenlijk weerspiegelt dat de situatie in de bibliotheken: daar was de verhouding mannen-vrouwen ongeveer twintig tegenover tachtig procent, met iets meer mannen in de hogere functies. In dat opzicht is er nog weinig veranderd: recente statistieken tonen aan dat dit nog altijd zo is. Maar nu is het gewoon verboden om te zeggen wat toen openlijk geschreven werd, namelijk dat er meer mannen moesten komen om die leidinggevende functies te bekleden, want “there are many positions where men as men are imperatively needed, and where a woman, however capable or well trained, can not meet the responsibilities”. Waar zaten al die mannen toen trouwens? Ze kozen voor opleidingen als arts of ingenieur of gingen voor een commerciële functie. De brochure begint met een verwijzing naar rapporten waaruit blijkt dat er een wildgroei was aan ondermaatse medical schools, die slechte artsen afleverden. Daar wil je dan toch niet tussen zitten zeker? De meeste afgestudeerden uit andere disciplines kwamen in het onderwijs terecht, en ja: je hebt er meer vakantie, maar je zit met al de rompslomp: orde houden, lessen voorbereiden, taken corrigeren; allemaal belastend voor de zenuwen. Dat heb je dan weer niet in de bibliotheek en bovendien zijn de salarissen vergelijkbaar

Ook vrouwen nodig

Toch bevat de brochure twee bijdragen waarin gesteld wordt dat bibliotheekwerk uitstekend geschikt is voor vrouwen. Ze kunnen er “all those gracious qualities that we associate with the hospitality of a home” in botvieren. Een bibliotheek is als een huis waar de vrouwelijke bibliotheekmedewerker haar gasten ontvangt en waar ze een thuis van maakt voor iedereen die boeken liefheeft en behoefte heeft aan informatie, en dat zonder sociaal of ideologisch onderscheid te maken. Anders moeten vrouwen aan de slag als onderwijzeres en hun tijd verdoen met kleine kinderen, die ze alleen maar korte tijd kunnen volgen. Bovendien moeten ze er dan ook nog “the unruly, the stupid, the lazy” bijnemen. In de bibliotheek daarentegen hebben ze een gevarieerd publiek van alle leeftijden met een ruime interesse. In de school moet je wel minder uren werken en heb je meer vakantie, maar je zit ’s avonds altijd met dat schoolwerk. In de bibliotheek heb je na je uren ook nog wel wat te doen, maar dat is aangenamer: je moet immers alleen maar nieuwe boeken lezen. Vrouwelijke kwaliteiten als stiptheid, ordelijkheid en oog hebben voor details maken vrouwen bij uitstek geschikt voor sommige bibliotheektaken, zoals catalografie, schoolwerk of training. De vele vrouwen die wat schuchter van aard zijn, kunnen met voldoening backofficetaken uitvoeren, terwijl het wetenschappelijkere referentiewerk beter geschikt is voor mannen.

Wat schuift dat?

Van bij het begin wordt de nadruk gelegd op wat je in de bibliotheek kunt verdienen. Volgens de bijdragen gericht tot de mannelijke kandidaten zouden de lonen goed te vergelijken zijn met die in het onderwijs. De hoogste zouden niet moeten onderdoen voor de wedde van bijvoorbeeld professoren. De vrouwen verdienen zo’n twintig procent minder en stoten ook niet gemakkelijk door naar hogere schalen, maar dat is normaal: ze moeten immers geen gezin onderhouden. Vreemd genoeg lezen we in de bijdragen gericht tot vrouwen letterlijk “Librarians are underpaid: most of those who are successful could make more money in other ways; but they rarely care to leave their chosen calling”, wat alle argumenten uit de eerste helft van de brochure eigenlijk onderuit haalt.

Niet iedereen geschikt

De beste voorbereiding op bibliotheekwerk is een opleiding in de bibliotheekschool, maar opgepast: niet iedereen is een geschikte kandidaat. Wie ouder is dan 35, niet zelfstandig kan werken, gehandicapt is (doof of verlamd is of een spraakgebrek heeft), wie geen oog heeft voor details en zeker wie alleen maar op persoonlijk gemak en comfort uit is, kan maar beter wegblijven.

Het waren andere tijden met andere vanzelfsprekendheden. Dit alles vind je nu gelukkig niet meer op papier. Hopelijk ook niet meer in de geesten.