“Om te kunnen participeren heb je democratisch zelfvertrouwen nodig”

Dit jaar zijn er in juni Europese parlementsverkiezingen, en er komen landelijke verkiezingen aan in onder meer België en Portugal. Ondertussen staat in veel landen de kwaliteit van de democratie onder druk. Populisme en polarisatie zijn in opkomst en veel burgers lijken het vertrouwen in het democratische proces te verliezen. Wat kun je doen als bibliotheek?

Bibliotheekblad en META vroegen drie verschillende Europese openbare bibliotheken, Dokk1 in Denemarken, Mar en Fean in Nederland en Belém in Portugal, op welke manier zij democratische waarden uitdragen. Democratie gaat volgens deze bibliotheken niet alleen over kibbelende politici op wie burgers één keer in de vier jaar mogen stemmen. Democratie gaat over mensen met elkaar in gesprek brengen, mensen (zelf)vertrouwen geven en hun invloed geven op hun lokale omgeving. Alle drie zien ze de bibliotheek als dé plek waar mensen met uiteenlopende achtergrond met elkaar in gesprek kunnen gaan.

Dokk1 in Aarhus, Denemarken staat in Europa bekend om het uitgebreide gemeenschapswerk dat ze doen. Directrice Marie Østergaard gaat meteen naar de basis als het gaat over de rol van bibliotheken in een democratie: “Bibliotheken zijn opgericht om democratische redenen. De vrije en gelijke toegang tot kennis maakt deel uit van waar een democratie op steunt. We hebben als publieke instellingen de plicht om ervoor te zorgen dat mensen in onze samenleving toegang hebben tot informatie, onderwezen en verlicht zijn en een breed perspectief hebben. In de woorden van Mario Vargas Llosa hebben we de morele plicht om goede lezers te creëren, want een samenleving vol literatuur is veel moeilijker te manipuleren. Dat is de basis waarop bibliotheken gemaakt zijn.”

Marie Østergaard benadrukt het belang van de bibliotheek als plek waar je de ander kunt ontmoeten. “We omringen ons allemaal met mensen die op ons lijken, die min of meer dezelfde politieke opvattingen of waarden hebben in het leven. We worden dus zelden uitgedaagd op een manier die veilig voelt. Op sociale media kun je uitgedaagd worden, maar dan kun je je gewoon afwenden en niet met deze mensen praten. Voor ons gaat het werken met democratie dus over het creëren van een arena voor debatten en dialogen over de grenzen heen. Om een democratisch vertrouwen op te bouwen en het democratisch zelfvertrouwen bij mensen te verhogen om zelfs maar aan de samenleving met al haar aspecten en de formaliteit van het stemmen deel te kunnen nemen.”

Ruimte

“Er zijn niet veel plaatsen in de niet-commerciële ruimte waar je anderen ontmoet, ongeacht geslacht, leeftijd, opleidingsachtergrond, politieke overtuiging, enzovoort. Om te weten dat er verschillende meningen in de wereld zijn, heb je een ruimte nodig waar je het met je eigen ogen kunt zien, waar je het kunt ervaren en waar je je vermogen kunt trainen om het oneens te zijn”, zegt Marie Østergaard.

Niet overal in Europa is het even eenvoudig om die ruimte te vinden. Dokk1 werd speciaal gebouwd om mensen te laten meedoen. In Lissabon, Portugal vertelt Filipa Barros, coördinator bij Openbare Bibliotheek Belém, onderdeel van het netwerk van bibliotheken in Lissabon, dat ze moet schipperen met de ruimte die er is. Bibliotheek Belém is gehuisvest in een oud paleis waar je weliswaar heerlijk kunt lezen in statige kamers met uitzicht op de Taag, maar waar minder ruimte is voor grote gezelschappen. Het gebouw ademt een traditionele sfeer, maar de mindset van Filipa Barros is helemaal van deze tijd: “De bibliotheek is niet van ons, maar van de gemeenschap”, stelt ze. “Daarom hebben we een paar kamers beschikbaar gesteld aan twee artiesten uit de lokale gemeenschap, omdat de huur voor ateliers hier heel hoog is. Dat klinkt misschien als heel weinig mensen, maar die twee artiesten hebben dankzij hun plek in de bibliotheek hun werk kunnen uitbreiden en verkopen. Met dat geld hebben ze een nieuwe ruimte kunnen huren in de wijk, waar ze nu allerlei artistieke activiteiten organiseren voor de gemeenschap.”

Andere lokale organisaties die hun plek vonden in bibliotheek Bélem zijn een lokaal radiostation en een fietsvereniging. Filipa Barros: “We willen ons openstellen voor gebruik en samenwerken met lokale gemeenschappen. Op die manier brengen we hen ook in contact met elkaar. Het begint met ‘ja’ zeggen. Voorheen waren we gewend om eerst ‘nee’ te zeggen als er iets ongebruikelijks gevraagd werd. Nu proberen we eerst ‘ja’ te zeggen en dan te kijken hoe het mogelijk is. Dat maakt een enorm verschil. Mensen voelen dat aan.”

Toekomstdromen

Marie Østergaard geeft een Deens voorbeeld van hoe de lokale bevolking betrokken wordt bij beslissingen over hun omgeving: “In een van onze buurten met een hoge dichtheid aan immigranten en vluchtelingen hadden we een prachtig evenement genaamd Waar droomt deze stad van?. Zeventig mensen uit de buurt stonden om beurten op en zeiden wat hun dromen waren voor deze buurt. In het publiek waren de burgemeester en de bouwers van dat gebied aanwezig, maar zij waren niet degenen die spraken. Zij waren degenen die luisterden. De burgers die opstonden, praatten om de beurt over wat hun dromen waren en op die manier raakten ze een beetje met elkaar verbonden, want dan hoorden ze elkaars dromen. Daar gaven ze vervolgens gevolg aan en zo maakten ze verbinding. Kijk, oké, we kunnen samen iets doen en elkaar daarna ontmoeten.”

Ook in Friesland, Nederland, zet Mienskipbibliotheek (‘mienskip’ betekent gemeenschap) Mar en Fean steeds meer in op het faciliteren van gesprekken en ontmoetingen om mensen samen te laten werken aan een mooiere wereld. Bestuursadviseur Arjen Brander: “Een voorbeeld van wat we op dit moment doen, zijn ‘plekberaden’. In een dorp gaan we met inwoners samen nadenken over de toekomst van een plek. Daarbij willen we de denkkracht en toekomstdromen van bewoners gebruiken om samen na te denken over de toekomst. Hoe ziet ons dorp eruit in 2060 of 2070? Wat zijn belangrijke uitdagingen als het gaat om woningen, zorg, landbouw? Wat is er nodig als we de kwaliteit van leven zo hoog mogelijk willen laten zijn? Van daaruit kun je samen een toekomst schetsen, waardoor je zin in de toekomst krijgt en met je medebewoners initiatieven gaat ontplooien om die toekomst dichterbij te brengen.”

“Dat is het mienskipsdenken”, zegt Rixt Heegsma, directeur van Mar en Fean. “We willen het gesprek op gang brengen, iets creëren waardoor mensen zich verbonden voelen om de wereld een beetje mooier te maken en waardoor ze ontdekken dat ze daar zelf invloed op hebben en deel van uitmaken.”

Luisteren

Rixt Heegsma en Arjen Brander noemen de gesprekken die de bibliotheek organiseert bewust geen ‘debat’ en al helemaal geen ‘politiek debat’. “Veel mensen zijn afgehaakt van de politiek en ervaren daar een enorme weerstand tegen”, zegt Rixt Heegsma. “We willen zorgen dat het maatschappelijk debat gevoerd wordt, maar op een nieuwe manier, zonder polarisatie. En we willen mensen helpen om opnieuw te leren hoe je van mens tot mens, op een prettige manier, kunt bespreken wat je belangrijk vindt in het leven. Dat hoeft niet direct met politiek te maken te hebben.”

Arjen Brander: “Een democratische cultuur is een manier van met elkaar omgaan. Dat gaat veel verder dan één keer in de vier jaar stemmen. Het gaat om meedoen, jouw geluid te laten horen, naar elkaar luisteren, en om verbonden te zijn en invloed te kunnen uitoefenen.”

De bibliotheek zien Rixt Heegsma en Arjen Brander als een oefenplaats voor die vaardigheden. Arjen Brander: “De bibliotheek is een tussenruimte waar mensen los van commerciële belangen met elkaar in gesprek kunnen gaan over hoe ze hun toekomst willen verbeelden. Op een vrije manier, niet ingekapseld door moeten of geld, maar vanuit hun menszijn.”

Op een vergelijkbare manier werken ze ook in Denemarken aan het ontwikkelen van democratisch zelfvertrouwen. Marie Østergaard: “Het punt is dat je, als je het over democratie hebt, moet onthouden dat je democratisch zelfvertrouwen nodig hebt om te kunnen participeren. Je moet het gevoel hebben dat jouw stem de moeite waard is om naar te luisteren. En je moet het gevoel hebben dat je iets te bieden hebt. Daarnaast moet je erop kunnen vertrouwen dat iemand goed zal zorgen voor wat je zegt. En dat je je in een veilige omgeving bevindt om het te zeggen. Dat is niet noodzakelijkerwijs voor iedereen vanzelfsprekend.”

Censuur

Waar ze in Friesland weerstand ervaren tegen de politiek, ziet ook Marie Østergaard bedreigingen voor de democratie. “We zien steeds meer mensen die gewoon niet betrokken zijn of niet meedoen, die zich in hun eigen kleine kring bevinden en zichzelf niet als onderdeel van een groter geheel beschouwen. Dat is een grote bedreiging voor de samenleving.”

Het is met name onder jongeren een probleem dat zij zich niet gehoord voelen, stelt Marie Østergaard. “Over de hele wereld wordt het psychologische welzijn van jonge mensen en kinderen bedreigd. En een deel daarvan gaat over het niet voelen dat ze een stem hebben of dat ze waarde hebben. En als je niet het gevoel hebt dat je ertoe doet, doe je niet mee. Je maakt geen deel uit van het opbouwen van een samenleving, en democratie bestaat alleen als we er allemaal samen in zitten. We zien ook dat het democratische vertrouwen, dat wil zeggen het vertrouwen in maatschappelijke structuren, instituties, enzovoort, afneemt. Dat is ook een bedreiging.” In Lissabon hebben ze te maken met censuur, aldus Filipa Barros: “Even buiten Lissabon kreeg een bibliotheek te maken met agressie bij een boekpresentatie van een boek dat geschreven was in inclusieve taal. Wij kunnen daar als bibliotheek iets tegen doen door alle geluiden te laten horen, door ook minderheden een stem te geven. Dat kan al heel klein, door de selectie van boeken die je bij het voorlezen gebruikt.”

Onafhankelijkheid

De stem van minderheden laten horen, hoort ook bij de rol van bibliotheken, vindt Filipa Barros. “Het is dit jaar vijftig jaar geleden dat we in Portugal een democratie kregen. In het mooie verhaal daarover, van hoe er door een vreedzame revolutie een einde kwam aan de dictatuur, dreigen we soms te vergeten dat die revolutie steunde op de opstand van mensen in Afrikaanse landen. We hebben daarom experten, onderzoekers en activisten uit de zwarte gemeenschap gevraagd om dat verhaal te vertellen.”

Gemeentebesturen die zich met de programmering bemoeien, kunnen ook een bedreiging zijn. Zo mochten in België in sommige gemeenten bibliotheken geen auteurslezing organiseren van politiek actieve auteurs. Dat zien alle drie de bibliotheken als een zorgelijke ontwikkeling.

“Het is natuurlijk heel erg zorgwekkend dat de gemeente zich echt inhoudelijk gaat bemoeien met de programmering en het aanbod van de bibliotheek. We moeten onze onafhankelijkheid bewaren”, zegt Rixt Heegsma.

Filipa Barros: “We kunnen niet zeggen dat iets een ondemocratische partij is of iemand een ondemocratische auteur, zonder argumenten. Als we dat gewoon zeggen en niet uitleggen waarom, of mensen niet helpen begrijpen waarom, dan denken ze dat dit slechts onze mening is. Wij zijn hier om mensen te helpen om politiek geletterd te worden. Als mensen de grondwet kennen en ermee vertrouwd zijn, kunnen ze hun eigen conclusies trekken.”

Vrijheid

In Denemarken zit het met de kennis van het democratische proces wel goed, blijkt uit het verhaal van Marie Østergaard. “De Deense jeugd weet over het algemeen heel veel over het democratische proces. Ze leren het op school of in bibliotheken. In Denemarken laat onderzoek bij jongeren zien dat ze een zeer hoge kennis van de democratische structuren hebben, maar ze hebben het laagste democratische zelfvertrouwen. Dus dat is raar. Je weet hoe je invloed kunt uitoefenen, je weet waar je naartoe gaat, maar je hebt niet het gevoel dat je een stem hebt.”

“Daarom vind ik het zo belangrijk om te werken aan democratisch zelfvertrouwen”, vertelt Marie Østergaard. “Democratie is een manier van leven. Daar zijn plekken voor nodig waar mensen kunnen deelnemen en samenkomen. En uiteindelijk is stemmen een van de resultaten van democratische participatie. Maar om te kunnen stemmen, hebben mensen kennis nodig. Je hebt een gemeenschap nodig die leest, participeert en communiceert.”

De conclusie is dat bibliotheken een ideale plek zijn om democratische vaardigheden te ontwikkelen, en dat we die vrijplaatsen moeten koesteren en beschermen. “We hebben vrijheid en we kunnen dit doen. Daarnaast zijn we zeer goed gepositioneerd om het te doen”, zegt Filipa Barros. “Maar ik denk dat we, met de opkomst van een aantal ondemocratische platformen en stemmen, echt meer moeten investeren in het lobbyen om ervoor te zorgen dat bibliotheken echt veilige plaatsen en systematisch democratische huizen worden. We moeten lobbyen op Europees niveau en op nationaal niveau waar we maar kunnen, om een soort luchtbel te creëren die ons beschermt, die vooral openbare bibliotheken beschermt, tegen welke politiek er ook zal komen.”

Bronnen en meer informatie:
Verkiezingsjaar2024: kantelpunt democratie
Bibliotheekinzicht en diversiteit
DeBieb en DeBurger