“Ik is een ander” is een legendarische uitspraak van de Franse dichter Arthur Rimbaud uit 1871. Ze kan op verschillende manieren geïnterpreteerd worden, maar zoals ik de quote versta, gaat ze over ontmoeting, de band en ook de spanning tussen het ik en de ander. In dit stuk wil ik nader ingaan op de ontmoetingsfunctie van de openbare bibliotheek.

Menselijk contact

Aan het begin van de zomer vorig jaar had ik op een zonnig terras afgesproken met een medewerker van de bibliotheek waarvan ik voor mijn pensionering bibliothecaris was. Uiteraard spraken we over de huidige werking van de bibliotheek. Er is heel wat veranderd. Een belangrijke vernieuwing is het zelfuitleensysteem en de ermee gepaard gaande uitbreiding van de openingsuren. Daardoor is er aan de balie meestal nog maar één personeelslid aanwezig. “Ik fungeer vooral als menselijk contact”, zei de medewerker. Toen ik hem vroeg wat hij daarmee bedoelde, kwam ik te weten dat hij de nieuwe situatie toch eerder als contactarm beschouwt.

Vroeger, toen ik nog samen met hem uitleningen deed, waren we altijd met twee aan de balie, en liep er een vrijwilliger rond om boeken weg te zetten en om mensen te helpen. Er was veel interactie, tussen de medewerkers onderling, met de bezoekers en met de vrijwilligers. Dat is nu duidelijk minder het geval.

Is dat een achteruitgang? Dat hangt af van hoe je het bekijkt. De bibliotheek is heel wat extra uren open, en is dus beter toegankelijk. Er is meer tijd vrijgekomen voor het organiseren van activiteiten. In zekere zin is het vooral een verschuiving. De klemtoon in de bibliotheekwerking ligt nu meer op het betrekken van de gebruiker. Daarbij is er uiteraard ook heel wat communicatie. En ontmoetingsmogelijkheid uiteraard.

Ik wil dit verder uitwerken door eerst in te gaan op wat ontmoeting is, dan op de bibliotheek als openbare ruimte en ten slotte uitgebreid op de specificiteit van de ontmoetingsfunctie van de openbare bibliotheek en op het idee van de bibliotheek als derde plek.

Ontmoeting als de kern van ons bestaan

In zijn boek De ontmoeting : Een filosofie ziet Charles Pépin ontmoeting als de kern van ons bestaan. Ontmoetingen laten ons zien wie we zijn en openen de wereld voor ons. Ik heb de ander nodig, in de ontmoeting met de ander ontmoet ik mezelf. Om te worden wie ik ben, moet ik wie ik niet ben ontmoeten.

In die zin is de uitspraak van Rimbaud te verstaan: ik heb de ander nodig, in de ontmoeting met de ander ontmoet ik mezelf. De opvatting van Pépin (en bij uitbreiding die van Rimbaud) is veeleisend. Vaak komen we daar niet echt aan toe in ons contact met de ander. In de bibliotheek is menselijk contact ook in verschillende graden aanwezig.

De bibliotheek als (semi-)openbare ruimte

Om over ontmoeting in bibliotheken te spreken moeten we eerst het begrip ‘openbare ruimte’ afbakenen. Openbare ruimte is plaats die voor iedereen toegankelijk is: een straat, een plein, een park. De bibliotheek behoort evenwel eerder tot de semi-openbare ruimte, dat is ruimte die vooral betreden wordt door deelnemers, bezoekers of consumenten. Hiertoe behoren winkelcentra, cultuurcentra, en dus ook bibliotheken.

Semi-openbare ruimte is overgangsgebied tussen openbare en private ruimte. Er gelden een aantal beperkingen die niet bestaan in de echte publieke ruimte. Dat is ook zo voor de bibliotheek. Hier vinden ontmoetingen plaats, vooral tussen medewerkers en bezoekers en tussen bezoekers en bekenden. Gesprekken met onbekenden of met mensen met een andere achtergrond vinden minder plaats. Toch mogen ook die niet onderschat worden. De bibliotheek is immers een plaats waar mensen samenkomen om informatie te zoeken, te leren, te lezen en te ontdekken. Het belang ervan als laagdrempelige ontmoetingsruimte is groot: mensen komen er voor de traditionele functies, maar ook om elkaar te ontmoeten en ideeën uit te wisselen. Om die rol maximaal te kunnen waarmaken, moet er gezorgd worden voor de nodige middelen. Connectie en inspiratie zijn hierbij sleutelwoorden.

De bibliotheek als derde plek

Bibliotheken maken in deze tijd dan ook volop een omslag naar een ruimte waar mensen van alle slag welkom zijn, niet alleen om opzoekingen of ontleningen te doen, maar ook om deel te nemen aan diverse activiteiten. Begeleiding door een informatieprofessional blijft daarbij belangrijk. De klemtoon ligt evenwel op de verschillende manieren waarop een bibliotheek haar rol als verbindingsplek kan vervullen.

Men spreekt in dit verband van de bibliotheek als derde plek, tussen thuis en werk. Een derde plek is een plaats waar je naartoe kunt gaan als je niet thuis bent (eerste plek) en niet aan het werk bent (tweede plek), een soort van tweede thuis. Zo’n derde plek moet gratis toegankelijk zijn, ze moet relevant voor ons zijn en we moeten ons er ook echt thuis voelen. De bibliotheek kan bij uitstek zo’n plek zijn en het is dan ook belangrijk dat ze de functie van ontmoetingsplaats voor iedereen kan waarmaken. Ontmoetingen kunnen toevallig zijn (bijvoorbeeld tussen de rekken of bij het lezen van een krant) of intentioneel (bijvoorbeeld tijdens een leeskring of met een schrijver bij een lezing). Als de bibliotheek echt een derde plek wil zijn, moeten zoveel mogelijk groepen mensen zich er welkom voelen. Op die manier gaat ze ook het sociale isolement tegen.

De bibliotheek als ontmoetingsruimte kan zelfs een therapeutische functie hebben, als ze fungeert als een sociale ruimte die bijdraagt aan het mentaal welzijn. Deuren die wijd openstaan voor buurtbewoners kunnen een verbindende factor voor hen zijn en hun veerkracht vergroten. Dit concept gaat nog een stap verder.

In zo’n scenario kunnen bibliotheken meer zijn dan louter plaatsen waar boeken geleend of gelezen kunnen worden. Zo’n sociale en genezende rol kunnen ze enkel vervullen als bezoekers er echt iets kunnen doen.

Inclusief

Men zegt ook dat de derde plek die de bibliotheek beoogt te zijn inclusief van karakter moet zijn. Het inclusieve bestaat er dan in dat de toegang onafhankelijk is van leeftijd, ras, geslacht, gender en inkomen.

Zo’n nieuw soort bibliotheek vertaalt zich ook in de architectuur: het moet een ruimte zijn waar de traditionele functie (het bewaren en ter beschikking stellen van materialen) gecombineerd wordt met de nieuwe functie (het organiseren van activiteiten, bijvoorbeeld workshops, lezingen en voorleesmomenten). Sommige daarvan keren regelmatig terug, zoals een leeskring, wat de ontmoetingsmogelijkheden vergroot. Een activiteitenkalender die gemakkelijk raadpleegbaar is, is dan noodzakelijk. Dat kan bijvoorbeeld op de website.

Ook voor de jeugd geldt de bibliotheek als een derde plek. Hier is de functie enigszins anders: ze bestaat hier als derde plek naast school en thuis. Het is de plaats waar kinderen en jongeren terechtkunnen om bijvoorbeeld huiswerk te maken of taken voor te bereiden via opzoekingswerk. Voor studenten is de bibliotheek een prima studieomgeving.

Het concept ‘derde plek’ komt overigens van de Amerikaanse socioloog Ray Oldenburg. Toegepast op de bibliotheeksector kwam het al meermaals aan bod in META.

Samenvattend kunnen we zeggen dat ontmoeting een belangrijk opzet blijft van de openbare bibliotheek. Maar hoe ze dat waarmaakt, verandert door het nieuwe perspectief waarin de bibliotheekwerking vandaag komt te staan, in combinatie met recente digitale mogelijkheden. Daardoor is de huidige verschijningsvorm van de bibliotheek zeker niet armer in haar contactmogelijkheden dan de vroegere. Integendeel: elke tijd vult ontmoeting op een eigen manier in.