Afgelopen jaar veranderde er intern heel wat binnen Muntpunt. Katrien Vande Walle is als zakelijk directeur aangebleven en vormt samen met Roel van den Sigtenhorst de directie. Jurgen Waegeman volgde Leen Lekens op als hoofdbibliothecaris. Welke nieuwe richting willen zij geven aan Muntpunt en hoe zien ze dat op middellange termijn? Hoe kunnen bibliotheken een prominentere plek krijgen in de samenleving? En vooral: hoe moeten bibliotheken inspelen op de behoefte die de overheid heeft om dichter bij de burger te staan?

Welke ervaring uit jullie vorige jobs namen jullie mee naar jullie huidige functies?

Roel: Muntpunt wil een volwaardige platformorganisatie zijn. Op die manier kunnen we bepalen hoe en met wie we willen werken. Te allen tijde willen we samen met culturele, sociaal-maatschappelijke, educatieve en mediaorganisaties ons aanbod creëren en zo instaan voor de netwerken om ons heen in zowel Brussel als Vlaanderen. Het idee dat we bestaan bij gratie van die netwerken en de samenleving als geheel is fundamenteel. Dat neem ik mee vanuit mijn ervaring bij Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA).

Het bestuursmodel van OBA is echter eerder vergelijkbaar met het model van Antwerpen dan dat van Brussel. Een bibliotheek met meerdere vestigingen werkt namelijk goed en kan stedelijke of maatschappelijke vraagstukken heel goed aanpakken. Dat is hier in Brussel een grotere uitdaging. Ook bestuurlijk is dat iets complexer, omdat we naast onze stedelijke opdracht ook een Vlaamse opdracht hebben die heel anders in elkaar zit.

Jurgen: Ik ben tien jaar geleden bij het begin van Muntpunt overgekomen van de Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC). lk begon bij Muntpunt om specifiek te werken rond onze informatie- en communicatieopdracht en om van Muntpunt een informatiecentrum te maken. De VGC en andere overheden hadden de ambitie om van de hoofdstedelijke bibliotheek in Brussel een informatiehuis te maken dat laagdrempelig en toegankelijk is voor iedereen in de Nederlandstalige Brusselse gemeenschap. Als projectleider Partnerwerking heb ik mee de opbouw van dat informatieverhaal vormgegeven door vooral in te zetten op partnerschappen met andere organisaties, om als platformorganisatie verder te kunnen. De laatste jaren heb ik vooral samengewerkt met die organisaties om mee informatiecampagnes op te zetten.

Roel: Er zit een vrij fundamenteel idee achter de manier waarop wij naar bibliotheken kijken als organisatie. In een metropool zoals Brussel zijn er veel organisaties die zich bezighouden met allerlei vraagstukken en uitdagingen in de stad. Je hoeft daar als bibliotheek geen deskundige in te zijn, je kunt beter die andere organisaties faciliteren in wat zij doen. Daardoor ga je niet concurreren, maar versterk je juist het aanbod dat je hebt. Het zou een beetje onzinnig zijn om ons eigen aanbod uit te werken als dat al bestaat. We kunnen veel beter kijken naar hoe we dat aanbod van anderen in huis kunnen halen of zichtbaar kunnen maken.

Jurgen: Daar zijn we nu volop mee bezig. De voorbije jaren hebben we veel geëxperimenteerd met samenwerkingen met partners. Bepaalde organisaties zoals het Steunpunt Vrijwilligerswerk Brussel, het Centrum voor Algemeen Welzijnswerk (CAW), Kind en Gezin en De Leerwinkel bemannen hier vaak een balie waar bezoekers terechtkunnen met vragen. Het Huis van het Nederlands organiseert conversatietafels. Daar willen we blijvend op inzetten, om het in de toekomst nog meer op te schalen.

Roel: Muntpunt was daar eigenlijk al zijn tijd vooruit en dat is een voordeel. Als je kijkt naar de internationale ontwikkelingen, dan lijkt het idee van de volgende drieledige opdracht voor bibliotheken aan een opmars bezig te zijn: bibliotheken moeten instaan voor informatievoorziening, ze moeten de samenleving verbinden en ze moeten overheidsinformatie toegankelijk maken.

De behoefte aan die drie zaken is nu overal groter. Ook als we kijken naar hoe overheden in Vlaanderen en België momenteel kijken naar het contact met burgers, is er een grote behoefte om dichter bij de samenleving te staan. De bibliotheek vormt dan een logische plek, omdat dat contact met de samenleving daar al bestaat

Hoe verschillend is het landschap in vergelijking met andere landen? Kunnen we nog iets leren van Nederlandse of Franstalige bibliotheken?

Roel: Mijn eerste indruk is dat de sector in Nederland en België vergelijkbaar is. De eerste maanden viel het mij op dat de focus op literatuur hier misschien iets groter is. De liefde voor literatuur en het boek is hier prominenter aanwezig. In Nederland voeren ze meer maatschappelijke gesprekken over de rol van de bibliotheken. Dat is echter een nuance, want beide landen hanteren regelmatig ook de andere focus.

Jurgen: De laatste jaren ben ik nauw betrokken bij de lobbyorganisatie Public Libraries 2030 (PL2030). Hun kerntaak is om het belang van openbare bibliotheken op de Europese agenda te zetten. Muntpunt maakt deel uit van het netwerk van Lighthouse Libraries, die bibliotheken van over heel Europa samenbrengen. Aan de hand van studiedagen en congressen kom ik meer in contact met Nederlandse en Scandinavische bibliotheken en daarbij merk ik een grote focus op democratisering, maatschappelijke oriëntatie en dialoog. De bibliotheek als lokale, democratische infrastructuur en de bibliotheek als een open plek waar mensen met verschillende achtergronden bij elkaar komen en contact maken, dat is iets heel waardevols waar we verder actief op inzetten. Dat gebeurt denk ik wel iets meer in Nederland.

Omdat PL2030 hier in Muntpunt gevestigd is, nodigen ze vaak Europese beleidsmedewerkers of vertegenwoordigers uit van de Europese Unie. Zij kunnen dan meteen Muntpunt bezoeken, in gesprek gaan met bezoekers en uitleg krijgen over wat wij hier concreet doen. Dat is enorm handig en creëert een win-winsituatie. Ook kleinere bibliotheken kunnen dat doen door bijvoorbeeld lokale beslissingsmakers uit te nodigen. Bovendien zijn we nauw betrokken bij Europese projecten en nemen we in heel Europa deel aan lezingen, bootcamps of congressen. Het is ook een voordeel dat PL2030 ons snel kan attenderen op opportuniteiten op het vlak van Europese subsidiemogelijkheden of projecten.

Roel: Brussel is de Europese hoofdstad en hier vindt veel innovatie plaats. De heruitvinding van bibliotheken is nu aan het opkomen, met een verschillende invulling naargelang het land of de stad. Scandinavië staat ver op het vlak van democratie, media en maakonderwijs. We kijken ook met grote interesse naar andere ontwikkelingen zoals onbemande openingsuren, maar daar zitten wel twee kanten aan. Enerzijds kun je door onbemande uren je toegankelijkheid maximaliseren via slimme oplossingen, maar anderzijds wil je een dienstverlening organiseren die de waarde van menselijk contact hooghoudt. Hoewel we onze ruimte maximaal zouden willen openstellen, zodat meer partnerorganisaties er gebruik van kunnen maken, merk ik dat we daar echt tegen capaciteitsgrenzen aanlopen in een samenleving die steeds duurder wordt. Het is niet gemakkelijk om personeel steeds beschikbaar te houden voor ruimere (of zelfs gangbare) openingsuren.

Jurgen: In tegenstelling tot de Scandinavische bibliotheekwereld, zijn de Franstalige bibliotheken dan eerder een blinde vlek. Toch werken we binnen het Brussels Bibliotheeknetwerk en de Dienst Ondersteuning Bibliotheken in Brussel (OBiB) vaak samen en gaan we in overleg, vaak voor Brusselse projecten. We hebben nog niet veel synergie met het Franstalige netwerk, misschien dat dat op lokaal niveau in andere gemeenten meer gebeurt.

Roel: De behoefte om deel te nemen aan de digitalisering is in België heel groot. Het valt me op dat er geen stadsbrede of landelijke digitale strategie is als het gaat over het op orde hebben van de digitale basisvaardigheden. Je ziet dat 46 procent van de Vlamingen de basisvaardigheden om digitaal mee te zijn, niet heeft. Volgens mij moet daar crisismanagement op gehanteerd worden om dat op niveau te krijgen, want mensen gaan echt uit de boot vallen waardoor ze niet meer meekunnen. Als Muntpunt kunnen we dat niet in ons eentje aanpakken, daarvoor moeten volgens mij veel bredere consortia ontstaan om dat stevig aan te pakken. Dat geldt ook voor de informatiedienstverlenende werking die echt in het hart van onze opdrachten of organisatie zit. Als je dat sectorbreed bekijkt, dan is het zo dat in Nederland recent bepaalde opdrachten bij wet aan bibliotheken gegeven zijn, zoals informatiedienstverlening, kennisoverdracht, belastingzaken en toegang tot bepaalde overheidsinformatie. De overheid heeft ook steeds meer de behoefte om dichter bij de burger te staan, en dat is iets waar bibliotheken een rol in kunnen spelen.

Moeten bibliotheken in Vlaanderen en Brussel daarnaartoe bewegen?

Roel: Het vertrouwen dat de samenleving heeft in de overheid is aan het dalen en eigenlijk is dat al tientallen jaren structureel zo. De behoefte is groot om de afstand tussen de overheid en de samenleving te verkleinen en het vertrouwen van de samenleving in de overheid te vergroten. De samenleving lijkt relatief meer vertrouwen te hebben in bibliotheken, omdat ze als een veilige plek gezien worden, en daar moeten bibliotheken op inspelen.

Jurgen: Het is ondertussen vrij ingeburgerd, maar het idee van community librarian is voor mij iets wat vooropstaat. De uitwerking daarvan is voor elke lokale bibliotheek anders, want iedereen heeft een andere omgeving. Het is belangrijk dat bibliotheken steeds starten met een goede omgevingsscan: hoe ziet onze stad, gemeente of wijk eruit? En hoe kan de bibliotheek sociale meerwaarde genereren? Ik denk dat dat een methodiek is waar we met de bibliotheeksector in Vlaanderen en Brussel naartoe kunnen evolueren.

Roel: Als je kijkt naar de cijfers van de onderwijsontwikkeling in Vlaanderen (en in Nederland trouwens ook), dan zakken we nu naar onderen op de Europese lijsten. Dat gaat echt niet de goede kant op. Ook daar moeten we collectief iets mee doen en dat is wederom geen opdracht die enkel bij bibliotheken kan liggen. Het is inmiddels vijf over twaalf en we moeten gezamenlijk bepalen wat we daaraan kunnen doen. Als we de trend blijven volgen, dan gaat het niet de goede kant op. Muntpunt kan daarin een unieke rol opnemen.

Wat is jullie visie op Muntpunt op middellange termijn?

Roel: Alles begint bij die platformfilosofie. We willen ervan uitgaan dat we niets meer alleen doen, maar alles met partnerorganisaties. Van daaruit kijken we specifiek naar een aantal grote maatschappelijke uitdagingen of vraagstukken die we al deels aangekaart hebben. Denk maar aan digitalisering, toegang tot informatie, taalontwikkeling en leesplezier, zaken die sterk samenhangen. Als je de taalvaardigheid niet hebt, kun je vaak ook niet de digitale vaardigheid ontwikkelen.

Wat betreft democratisering of hoe het in de samenleving gaat, heb ik de indruk dat het moeilijker wordt om een constructief gesprek te voeren over wat we wel of niet willen of nodig hebben in de samenleving. Zeker online lijkt dat bijna helemaal niet meer te kunnen, omdat de infrastructuur er niet op afgestemd is (denk aan algoritmen die extreme standpunten belonen en promoten).

Dat terwijl de behoefte om te spreken over wat beter kan, steeds groter lijkt te worden. We kunnen daar een belangrijke rol in spelen, maar het is een precair proces waarbij we in alle eerlijkheid ervaring moeten opdoen om daar goed in te worden. Het gaat vaak over gevoelige thema’s en we proberen daarbij te kijken naar gemeenschappen en doelgroepen die niet altijd aan het woord komen in dat proces, zoals kwetsbare doelgroepen. Daarvoor moeten we ervaring opdoen door bijvoorbeeld te kijken naar goede praktijkvoorbeelden binnen het Europese netwerk.

Jurgen: We proberen dat al wel, maar we kunnen ons nog verbeteren en dat opschalen. Ik denk hier bijvoorbeeld aan ons aanbod rond literatuur en lezen. Ons literair aanbod trekt vaak de middenklasse aan, wat betekent dat we juist meer moeten nadenken over hoe we outreachend kunnen werken en hoe we de doelgroepen kunnen bereiken die we momenteel nog niet bereiken. Dat proberen we bijvoorbeeld met het project Brussels City of Letters, in samenwerking met Passa Porta en Le 140. De diversiteit in Brussel is enorm, en door dit project hopen we dat Brusselaars hun ervaringen en eigen blik op de wereld met elkaar kunnen delen en vergelijken. Zo gaan we op een andere manier om met taal- en leesbevordering.

Roel: Daarnaast hebben we hier ook The Book Club, een boekenclub georganiseerd door jongvolwassenen, waarbij het uitgangspunt is dat je het boek niet per se gelezen hoeft te hebben om deel te nemen aan het gesprek. Er worden boeken en thema’s gekozen die resoneren met wat er momenteel in de brede samenleving gebeurt. Die thema’s worden ook filosofisch benaderd. Hierdoor ontstaat er een vertrouwensrelatie tussen de mensen die deelnemen en is de vorm van uitwisseling dieper dan een boekbespreking.

Roel: Muntpunt heeft net een fase beëindigd waarin de organisatorische uitdagingen vrij groot waren, maar nu komen we in rustiger vaarwater. Dat creëert ruimte om na te denken over wat de urgentste vraagstukken zijn. Ik denk dat we er een heleboel aangekaart hebben en dat we nu moeten nadenken over hoe we die vraagstukken willen aanpakken. Ik denk dat ze allemaal inspelen op bepaalde grote bewegingen in de samenleving. Iedereen lijkt bepaalde kennis of vaardigheden te missen om het tempo van verandering bij te benen. De uitdagingen zijn dus best groot, maar ik zie daarom juist kansen voor bibliotheken om een zekere veiligheid te bieden.

Jurgen: Inderdaad. Het rustiger vaarwater biedt ons nu ook de kans om een voortrekkersrol te spelen in het Brussels en Vlaams netwerk. We willen graag meer aan de kar trekken om bepaalde vraagstukken in de samenleving in de goede richting te sturen.

Heb je nog tips voor kleinere bibliotheken om hun belang aan te kaarten bij de lokale overheden?

Roel: Laat zien wat je doet, toon de waarde van de bibliotheek en probeer continu in constructief gesprek te gaan met je beslissingsmakers. Muntpunt heeft destijds veel contact gehad met overheden rond wat wij willen, wat zij belangrijk vinden en hoe we daar samen mee aan de slag kunnen. In een verkiezingsjaar doen we dat ook door die publieke dialoog te organiseren en te faciliteren. Dat vind ik misschien nog wel het belangrijkste: duidelijk maken dat er dialoog georganiseerd kan worden tussen de samenleving en volksvertegenwoordigers. Misschien zijn kleinere bibliotheken daarvoor een nog veiligere plek, omdat zij nog dichter bij de samenleving staan. Daar zit zoveel waarde in.

Jurgen: Dat merk ik ook in mijn woonplaats Sint-Gillis. De gemeentelijke bibliotheek betrekt de lokale (anderstalige) gemeenschappen bij haar werking. Je bouwt iets op door anderstalige collecties of activiteiten aan te bieden, want je trekt een doelgroep binnen die vaak niet betrokken is bij het beleid of die zijn weg niet vindt naar de courante inspraakorganen. Ook op die manier kun je je als lokale bibliotheek positioneren.

Omdat dit jaar een verkiezingsjaar is, lanceren we binnenkort een educatief verkiezingsparcours dat gericht is naar laatstejaarsstudenten van het secundair onderwijs, die voor het eerst zullen stemmen. In klasverband kunnen ze dat parcours doorlopen. Interactieve modules geven uitleg over de partijen, over hoe democratie werkt, wat er bij stemmen komt kijken en hoe het praktisch in zijn werk gaat.

Jurgen, jij nam voor het eerst deel aan de werkgroep van Informatie aan Zee. Hoe heb je dat ervaren? En hebben jullie inspiratie kunnen opdoen op Informatie aan Zee 2023?

Jurgen: Het was even zoeken om de gemeenschappelijke raakpunten te kunnen bepalen met de deelsectoren. Wel hebben we vrij snel het brede thema Impact gekozen, dat je op verschillende manieren kunt benaderen. Dat hebben we dan ook gedaan. Verder was het fijn om alle inzendingen van de call for papers mee te kunnen lezen.

Roel: Het thema prikkelde en zegt iets over hoe de sector daarin een rol ziet voor zichzelf. Enkele lezingen – zoals die over artificiële intelligentie – gaven direct heel duidelijk aan waar de sector nood aan heeft. Ook diversiteit leeft erg binnen de sector. De representatie ten aanzien van de diversiteit die we zien in de samenleving, is niet altijd gelijkwaardig. De sector is vrij wit en ouder – als je kijkt naar een groot deel van de medewerkers – en dat heeft natuurlijk deels een historische reden, die ook met wetgeving te maken heeft. Hoe meer we in de samenleving willen staan, hoe relevanter het volgens mij wordt om deze te representeren binnen onze werking.

Jurgen: Misschien is de drempel nog relatief groot om deel te nemen aan dat soort congressen (als deelnemer of spreker) – naast het feit dat er een representatieprobleem is. Het blijft een uitdaging om breed te werven, want het zijn vaak de usual suspects die deelnemen. Terwijl het juist interessant is om in interactie te gaan met tal van casussen. We zouden in de toekomst Informatie aan Zee laagdrempeliger moeten maken om het een beetje diverser te kunnen maken.

Roel: Hoe meer de rol van bibliotheken opschuift naar een op de maatschappij gerichte, impactgedreven organisatie, hoe relevanter het ook is om sectoren te betrekken die al bezig zijn met die vraagstukken, of het nu het onderwijs of de zorg is, of sociaal-maatschappelijke of -culturele organisaties. Het zijn allemaal takken die inhaken op de maatschappelijke vraagstukken die steeds meer de kern vormen van onze dienstverlening, maar toch komen deze sectoren voorlopig relatief weinig aan bod op een congres als Informatie aan Zee.

Jurgen: In de toekomst willen we bovendien nog meer community-projecten opzetten. En om in die zin af te sluiten: Muntpunt is niets zonder zijn medewerkers en vrijwilligers. Ik denk dat wij iedereen die bijdraagt heel erg dankbaar zijn.