Het is het meest geraadpleegde Tweede Wereldoorlog-archief in Nederland, en ook misschien wel het gevoeligste: het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR). Het CABR, beheerd door het Nationaal Archief in Den Haag, omvat 3,8 strekkende kilometer aan documenten. Het vormt de weerslag van de zogenaamde Bijzondere Rechtspleging, het rechtstelsel dat vanaf september 1944 in bevrijd Nederland opgetuigd werd om personen die met de Duitsers gecollaboreerd hadden “snel, streng en rechtvaardig” te berechten.

Het CABR is in meerdere opzichten een bijzonder archief. Allereerst omdat het grotendeels bestaat uit verslagen van verhoren van verdachten, getuigen, slachtoffers en andere betrokkenen kort na de oorlog. Dat levert heel feitelijke reconstructies op van huiszoekingen, razzia’s en andere gebeurtenissen. Daarnaast is er bewijsmateriaal toegevoegd: foto’s, dagboeken, persoonlijke correspondentie, lijsten, lidmaatschapskaarten, soldijboeken, inlichtingenformulieren en nog veel meer. Dat maakt dat het CABR ook veel persoonlijke documentatie omvat. Het CABR is in aanleg een archief van verdachten, maar bestrijkt een veel breder terrein.

De bijna vier strekkende kilometer aan archief is een van Nederlands belangrijkste bronnen over de Tweede Wereldoorlog. Het archief adresseert thema’s die tot dusver grotendeels onderbelicht gebleven zijn in de historiografie: wat dreef mensen ertoe zich ten dienste te stellen van de vijand, welke gradaties van collaboratie vallen te onderscheiden, maar ook: hoe ging Nederland om met hen die zich tegen de eigen volksgenoten gekeerd hadden?

Oorlog voor de Rechter

In 2016 hebben het Nationaal Archief, WO2NET (destijds Netwerk Oorlogsbronnen), het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en het Huygens Instituut de krachten verenigd om te verkennen in hoeverre de inzet van nieuwe digitale technieken het archief toegankelijker kon maken voor onderzoekers en het algemene publiek. Dat ook met de vooruitziende blik op de wettelijke openbaarmaking van het CABR in 2025.

Er is een pilootproject uitgevoerd waarin onder andere geëxperimenteerd is met automatische tekstherkenning, documentclassificatie en -clustering, en dataverrijking. De uitkomsten waren dusdanig beloftevol dat genoemde instellingen vervolgens een consortium gevormd hebben en een groot project opgezet hebben om het gehele CABR-archief te ontsluiten: Oorlog voor de Rechter. Het wordt gefinancierd door drie ministeries (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Justitie en Veiligheid (J&V) en Welzijn, Volksgezondheid en Sport (VWS)).

Het project, dat loopt van 2022 tot 2027, is inmiddels bijna twee jaar onderweg. Het doel is om het gehele archief te digitaliseren, volledig doorzoekbaar te maken, te voorzien van context en waar mogelijk online te publiceren. Naast de nodige technische uitdagingen is er in het project ook veel aandacht voor de juridische en ethische aspecten. Het vinden van een balans tussen de technische mogelijkheden, wat er volgens de wetgeving mag en hoe er op een goede manier omgegaan wordt met de gevoeligheden rondom dit archief, maakt het project op meerdere vlakken grensverleggend. Zowel nationaal als internationaal bestaat er veel belangstelling voor Oorlog voor de Rechter.

Technische mogelijkheden

Technisch blijkt er inmiddels nog veel meer mogelijk te zijn dan vier jaar geleden aan het einde van het pilootproject. Grofweg bestaat het project uit vier onderdelen: documentscanning, autotranscriptie, verrijking en online beschikbaarstelling. Om de naar schatting 32 miljoen pagina’s te digitaliseren, worden er wekelijks 160.000 pagina’s gescand. Vervolgens worden deze scans automatisch getranscribeerd met behulp van opensourcesoftware die speciaal getraind is om handschriften en getypte of gedrukte tekst om te zetten naar computerleesbare tekst. De foutmarge van deze software schommelt op dit moment rond drie procent, vier jaar geleden was dat bijna twintig procent.

Wanneer de tekst van een document machineleesbaar gemaakt is, kan de tekst verrijkt worden met koppelingen naar externe informatie over organisaties, personen, juridische termen en andere voor gebruikers relevante informatie. Daarnaast wordt de computer geleerd om bepaalde types documenten te herkennen. Dat helpt om later sleuteldocumenten uit de rechtsgang (bijvoorbeeld processen-verbaal of besluiten) of cruciale bewijsstukken (lidmaatschapskaarten, foto’s, carthotheekkaarten, enzovoort) uit te lichten op de website.

Juridische mogelijkheden

Technisch kan er veel, maar de vraag is hoe zich dat verhoudt tot wat er juridisch toegestaan is en ook: ethisch gewenst. Juridisch vervallen per 1 januari 2025 de huidige openbaarheidsbeperkingen op het CABR en kan eenieder vrijelijk de dossiers opvragen. De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) blijft echter onverminderd van kracht, wat onder meer betekent dat dossiers van nog levende verdachten niet gepubliceerd mogen worden.

Ethische vraagstukken

De ethische context waarbinnen het project opereert, is veel minder duidelijk afgebakend. Want als online publiceren juridisch mag, ga je het dan ook doen? De AVG, die van toepassing is op nog levende verdachten, houdt geen rekening met nabestaanden. Hiertoe is een ethisch beraad in het leven geroepen met onder meer vertegenwoordigers van nabestaandenorganisaties van zowel slachtoffers als collaborateurs. Dat overleg adresseert de angsten en pijnpunten, en adviseert het project over hoe om te gaan met de online presentatie van het soms uiterst persoonlijke en gevoelige materiaal.

Materiaal dat, zeker in de eerste maanden na de oorlog, onder chaotische omstandigheden gevormd en bijeengebracht is. Naar schatting 120.000 tot 150.000 mensen werden opgepakt en opgesloten in schoolgebouwen, loodsen, politiebureaus en andere locaties, soms slechts op basis van nauwelijks onderbouwde verdenkingen. Uiteindelijk waren er in 1945 circa honderd speciale zogenaamde Politieke Opsporingsdiensten (POD’s), later Politieke Recherche Afdelingen (PRA’s) actief in Nederland om alle naar schatting 425.000 zaken te onderzoeken. Ongeveer 156.000 van alle verdachten zijn uiteindelijk gestraft, doorgaans door ze onder toezicht te stellen van de staat, hun passief en actief kiesrecht in te perken of hun een boete op te leggen. Circa 2.000 veroordeelden kregen een gevangenisstraf van tien jaar of meer. De rechter sprak 152 keer de doodstraf uit, die uiteindelijk in 40 gevallen ook daadwerkelijk voltrokken is.

Online beschikbaarstelling Voor de online beschikbaarstelling van het CABR wordt toegewerkt naar 1 januari 2025, wanneer naar schatting de eerste acht miljoen pagina’s online raadpleegbaar zullen zijn. Op de website Oorlogvoorderechter.nl kan dan in de documenten gezocht worden op elk woord in de tekst. De bedoeling is elke pagina automatisch te voorzien van informatie over genoemde organisaties, personen enzovoort en ook veel aandacht te besteden aan uitleg over de achtergrond en het gebruik van het archief. Het wordt een grote uitdaging om websitebezoekers te voorzien van een ‘gebruiksaanwijzing’ bij het archief: niet alle getuigen spreken de waarheid, niet iedere verdachte is schuldig bevonden, niet gevonden in het CABR betekent niet automatisch dat iemand niets op zijn kerfstok had.

De aankondiging van de toekomstige online beschikbaarstelling heeft al geleid tot een publiek debat over collaboratie en daderschap. De verwachting is dat dat rond 2025 zal toenemen. Zo wordt mogelijk ook het taboe, dat nu nog rust op deze onderwerpen, weggenomen en kan vanuit een veel breder perspectief gereflecteerd worden op het morele ijkpunt dat de Tweede Wereldoorlog voor velen nog altijd is..