Erfgoedinstellingen en jongeren in Nederland en Vlaanderen

Hoe laten erfgoedinstellingen in Vlaanderen en Nederland jongere generaties kennismaken met het door hen bewaarde erfgoed en het vakgebied? In dit artikel vertrekken de auteurs vanuit een persoonlijke, gedeelde nieuwsgierigheid: wat zet je in om de inhoud en werking van je erfgoedorganisatie aantrekkelijk en relevant te houden voor jonge, toekomstige generaties? Wat slaat aan qua media-uitingen, educatie en op jongeren gerichte participatieve activiteiten? De hoofdmoot van dit artikel richt zich op erfgoededucatie, meestal gelinkt aan het onderwijs, met een zijsprong naar participatie in de vorm van cocreatieve projecten met jongeren. In dit artikel ligt de focus vooral op het bereiken van jongeren in de leeftijdscategorie van het middelbaar onderwijs.

Bevraging

We hebben enkele heel verschillende organisaties en instellingen gecontacteerd in Nederland en Vlaanderen, om een breed scala aan aanpak te bestrijken. Voor Vlaanderen gingen we (virtueel) langs bij Openbare Bibliotheek Brugge ‘Biekorf’ (OB Brugge), het AmsabISG te Gent (Amsab) en de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience te Antwerpen (Erfgoedbibliotheek). In Nederland ‘bezochten’ we Erfgoed Leiden en Omstreken (Erfgoed Leiden) en Tresoar te Leeuwarden. Er werd hun eerst een vragenlijst voorgelegd, met vervolgens de mogelijkheid tot een vervolggesprek. Daarnaast hebben we in Vlaanderen ons oor te luisteren gelegd bij FARO.

Doelgroepen

Vier van de vijf erfgoedinstellingen beschikken binnen hun organisatie over een doelgroepenbeleid (OB Brugge, Amsab, Erfgoedbibliotheek en Erfgoed Leiden). Verder is te zien dat de doelgroepen ook sterk afhankelijk zijn van de aard van de instelling. Zo richten OB Brugge en Tresoar zich heel breed op iedereen. OB Brugge omdat dat haar taak is en Tresoar omdat het een samenwerkingsverband is van een Regionaal Historisch Centrum (archief), een literatuurmuseum en een openbare bibliotheek, met een breed scala van doelgroepen van oud tot jong. Hierdoor heeft het een uitzonderlijke uitgangspositie in Nederland. Waar het ‘traditionele publiek’ van Amsab “nog grotendeels wit en ouder is, althans voor onze publieksactiviteiten (dit ligt anders in onze dienstverlening waar vooral studenten goed vertegenwoordigd zijn)”, richten ze zich bij Erfgoed Leiden in de educatie duidelijk op bepaalde doelgroepen: pandeigenaren, leerlingen en lokale gemeenschappen.

Publiekswerking

Erfgoedinstellingen zoeken op meerdere manieren aansluiting bij de specifieke doelgroep van jongere generaties. Dat doen ze onder andere door de jongeren inspraak te geven, hen mee te laten werken bij de creatie van erfgoedprojecten (cocreatie) en door interactieve leervormen te gebruiken. Bij leerlingen in het middelbaar onderwijs richten ze zich vooral op het bijbrengen van onderzoeksvaardigheden en mediawijsheid. Daarnaast sluiten ze aan op actuele en urgente onderwerpen.

Zo organiseert OB Brugge diverse workshops waarbij elke workshop geschikt is voor een ander niveau. Een voorbeeld hiervan is de workshop Erfgoedkoffer voor de derde graad in het secundair en de erfgoedwandeling Op stap met een almanak voor het vierde, vijfde en zesde jaar. Tijdens examenperiodes, wanneer studenten de weg naar de bibliotheek vinden, probeert men de studenten warm te maken voor de erfgoedcollectie via kleine tentoonstellingen, een touchtafel of gadgets.

Amsab laat zijn jaarplannen voor publiekswerking doorlichten door een klankbordgroep: de stagiairs, vrijwilligers en scriptiestudenten die vorige academiejaren met de archiefinstelling meegewerkt hebben en/of onderzoek gedaan hebben op onderdelen van de collectie. Momenteel bereidt Amsab een participatief tentoonstellingsproject voor met lhbtqia+-jongeren naar aanleiding van Gent Jongerenhoofdstad 2024 (European Youth Capital 2024) en diende het een erfgoedproject in voor een cocreatie met de sociaal-culturele organisatie Voem, waarbij jongeren als creatieve ontwerpers en vormgevers in de metaverse van Voem aan de slag gaan met hun digitaal archief.

Erfgoed Leiden heeft een jongerenraad ingesteld bestaande uit tien jongeren. Het zijn jongeren tussen de 14 en 27 jaar en zij geven Erfgoed Leiden gevraagd (en ongevraagd) advies over alle uitingen naar buiten en daarmee ook over hun educatieprojecten. Op deze manier betrekt Erfgoed Leiden deze doelgroep bij zijn activiteiten.

Tresoar werkt heel vraaggestuurd. Daarbij hebben ze een goede samenwerking met scholen en hun docenten. Ze starten een dialoog met de doelgroep om op die manier aansluiting te vinden bij hun belevingswereld. Daarnaast hebben ze een groep oud-educatiemedewerkers en docenten die ze kunnen consulteren bij het opzetten van een educatieproject. FARO wijst erop dat aansluiting vinden bij jongerenwerking en jongerenorganisaties en hen de weg te doen vinden naar de eigen erfgoedinstelling een werk van lange adem is. Men moet zichzelf de ruimte geven om eerst gericht op verkenning te gaan in de buurt om dergelijke organisaties, initiatieven en werkingen in de gaten te houden. Door zich erin te verdiepen en gedurende langere tijd verder te verkennen, ziet de erfgoedinstelling wat zo’n jongerenorganisatie te bieden heeft en wat de instelling zelf in huis heeft dat voor jongeren interessant is. Dat vraagt een investering en de bereidheid om samen te werken.

Wat erfgoedinstellingen de beoogde doelgroep (jongeren) willen meegeven (belang van erfgoed voor vandaag en morgen) komt overeen met andere accenten in de uitwerking. Ze willen jongeren een groter historisch bewustzijn geven. Hierbij staan de volgende vragen centraal: Wat is erfgoed? Waar vinden we erfgoed? Waarom bewaren we ons erfgoed? Waarom is dat belangrijk? Van wie is het erfgoed dat we bewaren?

Educatiebeleid

Uit voorgaande blijkt duidelijk dat heel wat erfgoedinstellingen de aansluiting met jongere generaties voor een stuk via hun educatieve werking realiseren. Bij OB Brugge, Amsab en de Erfgoedbibliotheek valt het educatiebeleid onder enkele van de strategische en operationele doelstellingen van het algemene beleid, soms onder het luik publiekswerking.

Amsab zet binnen het kader van zijn beleidsplan 2024-2028 in op “een structureel aanbod van (online) educatieve pakketten voor het onderwijs en bouwen aan instrumenten voor self-learning met een focus op de derde graad secundair onderwijs”. Ze gingen al eerder een samenwerking aan met de Educatieve Master of Science in de Cultuurwetenschappen van de Universiteit Gent (UGent) - opleiding Geschiedenis en startten “een voortraject om thema’s uit onze archieven te halen die matchen met de vereisten van alle richtingen van de derde graad. Daarvoor wordt dan ook al een educatief pakket uitgewerkt en getest. Ook de website wordt momenteel herwerkt met een rubriek educatie.”

Erfgoed Leiden heeft geen educatiebeleid, maar wel een lijst van negen toetspunten. Daaruit blijkt dat samenwerking met scholen belangrijk is om aan te sluiten op de vraag, dat er een goede thematische spreiding moet zijn, dat het lesmateriaal herbruikbaar is en dat leerlingen uitgedaagd worden om zelf vragen te formuleren en te onderzoeken. De lessen worden zoveel mogelijk hands-on gegeven (wanneer mogelijk met authentieke bronnen). Bij Tresoar eindigt de huidige beleidsperiode in 2026. De afgelopen jaren hebben ze gebouwd aan een sterke basis voor educatie, met name het bereik van scholen in het middelbaar onderwijs. De komende tijd willen ze dat verder uitbreiden naar het middelbaar beroepsonderwijs (MBO). Daarom zijn ze druk bezig met het ontwikkelen van lesprogramma’s waarbij ze samenwerking gezocht hebben met externen. Verder onderzoeken ze hoe ze buitenlandse studenten in het hoger onderwijs beter kunnen bereiken. Hiervoor werken ze samen met de mediatheken van de hogescholen en bibliotheken en organiseren ze lezingen in het collectief Studium Generale Leeuwarden.

Object-based learning’ op locatie

Instellingen gaan deels zelf de boer op – naar de klas – maar laten groepen ook naar de eigen locatie komen. Enerzijds is dat uit praktische overwegingen, zoals in OB Brugge: zo kan men authentieke, kostbare stukken uit de collectie tonen die moeilijk verplaatst kunnen worden. Anderzijds is dat om de jongeren een aha-erlebnis te bezorgen door hen de authenticiteit van deze stukken te laten ervaren in een historische omgeving, zoals de Erfgoedbibliotheek doet met haar Nottebohmzaal.

Zo beschikken zowel Erfgoed Leiden als Tresoar over pakketten die door docenten zelf op school gebruikt kunnen worden, waarbij de fysieke materialen in een leskist naar de betreffende school gaan. Bij Erfgoed Leiden is dat bijvoorbeeld de geslaagde leskist Ontdek je wijk: De Kooi. Een lespakket dat via hun website te boeken is. In de kist zitten archeologische materialen, opdrachtboekjes en moderne, kleine kaartjes voor een speurtocht. Leerlingen onderzoeken in drie lessen het verleden van hun woonomgeving. Het succes van dit lespakket is te danken aan de samenwerking met de betreffende school.

Volgens Tresoar zit het slagen van een lespakket hem onder andere in de samenwerking met de school. Zij organiseren al bijna vijftien jaar Draadjes naar het verleden of zoals ze het in het Fries zeggen “Triedjes nei it ferline”. Bij Draadjes naar het verleden wordt tijdens een gastles op school de geschiedenis heel dicht bij de leerlingen gebracht aan de hand van voorwerpen en de bijbehorende verhalen. Voor een volgende les wordt aan de leerlingen gevraagd thuis een ‘voorwerp met een verhaal’ te zoeken en dat later mee te nemen. Zo leren de kinderen dat geschiedenis heel dichtbij kan zijn, maar ook in diverse voorwerpen kan zitten. Daarnaast komen scholen van het voortgezet onderwijs vaak naar Tresoar vanwege de faciliteiten. Ze geven aan dat een rondleiding door de depots, een archiefervaring, nog altijd zeer gewaardeerd wordt, net zoals de studieplekken.

Bij OB Brugge werd vroeger het online onderdeel op school gegeven en het fysieke gedeelte in de bibliotheek zelf, maar daar zijn ze van afgestapt. Tegenwoordig geven ze de workshops zoveel mogelijk op de eigen locatie: “Afhankelijk van het onderwerp werkt dit aanbieden van online pakketten soms totaal niet en soms wel. We merken dat leerkrachten iets kant-en-klaars willen dat gelinkt kan worden aan de eindtermen.” De Erfgoedbibliotheek ervoer bij een eerder lespakket (WOI) – aangeboden in de periode 2014-2018 – eveneens dat het succes ervan duidelijk samenhing met de eindtermen waaraan het gekoppeld was, wat als een trigger werkte naar leerkrachten toe.

Amsab vindt het moeilijk om de voorkeur te geven aan online lespakketten of workshops op locatie. Zij zien vooral gevaren op het vlak van het actueel en beschikbaar houden van online lesmateriaal, wat impact heeft op de looptijd van zo’n tool of pakket. Denk hierbij ook aan de onderhoudskosten, vooral als de tool ontwikkeld is door een commercieel bedrijf. Deze kosten moeten dan meegenomen worden in de jaarbegrotingen. Amsab lanceert een nieuw online lespakket rond migratie in het kielzog van de tentoonstelling van 2023 rond de Turkse zelforganisatie Democratische Volksen Cultuurvereniging (DHKD), met insteek van de gemeenschap rond DHKD. Algemeen biedt Amsab zowel bronnenworkshops aan op basis van object-based learning (OBL), online erfgoedpakketten op Erfgoedwijs, als educatieve pakketten en filmpjes op de eigen website.

‘Lessons learned’

De bevraagde instellingen geven diverse aandachtspunten aan bij het ontwikkelen van lespakketten. Zo raden ze aan om lessen interactief te maken en ze niet een eenzijdige monoloog te laten zijn. Ook dienen ze in een beperkte tijd gegeven te kunnen worden. Een goede samenwerking met scholen vinden ze allemaal essentieel en ze raden aan lespakketten te laten uittesten door testklassen. Ook sluiten ze allemaal met hun educatie aan op de lesmethodes die gebruikt worden op school. Verder moet men nagaan welke voorkennis en vaardigheden van docenten nodig zijn en of dat van hen te verwachten valt. En om het publieksbereik te vergroten is het aan te raden de lancering van een lespakket te koppelen aan de opening van een tijdelijke tentoonstelling. Daarnaast dien je in de uitvoering rekening te houden met de haalbaarheid. Zijn de te gebruiken documenten wel digitaal voorhanden? Hoe duurzaam is de digitale tool die je wilt ontwikkelen? En hoe afhankelijk ben je van een derde partij? Wanneer je er een derde partij bij betrekt, zorg dan voor een goede afstemming zodat de lessen zoveel mogelijk op eenzelfde manier gegeven worden.

FARO geeft juist aan dat het in de markt zetten van educatieve pakketten tijdrovend en niet evident is naar jongere generaties toe. Idem met de klassiek opgezette rondleidingen. Erfgoedinstellingen moeten volgens hen hun reguliere werking op dat vlak kritisch in vraag stellen. FARO ziet een verschuiving in de sector van aanbod naar dienstverlening. Het ene valt daarom niet weg, maar het andere wint wel aan belang. Erfgoedmedewerkers kunnen scholen en leerkrachten ondersteunen met hun expertise en objecten uit hun collectie, waarbij gekeken kan worden welke rol ze daarin kunnen opnemen, wat ze kunnen inbrengen. Erfgoedklasbakken is daarvan een mooi voorbeeld.

Actualiteit en erfgoed

Alle bevraagde instellingen spelen in op actuele en urgente thema’s. Zo ziet Amsab dat “erfgoed kan worden aangewend om moeilijke onderwerpen bespreekbaar te maken”. Zij hielden bijvoorbeeld een Klasbakken-project rond abortus (historische evolutie van de kennisgeving daarrond, hoe men erover communiceerde vroeger en nu). In 2024 draait Klasbakken rond verkiezingen, aangezien in België dan weer verkiezingen plaatsvinden. OB Brugge zoekt de verbinding op tussen ‘oerklassiek’ erfgoed – zoals het archief van Guido Gezelle – en hedendaagse thema’s zoals ecologie, zoeken op het web of beeldgeletterdheid via het maken en bekijken van beeldpoëzie.

Ook Erfgoed Leiden en Tresoar spelen in op actuele thema’s. Zo ontwikkelt Erfgoed Leiden materiaal dat inspeelt op thema’s als migratie en slavernij. Daarbij doen ze hun best om voor alle standpunten een veilige omgeving te bieden. Tresoar heeft voor leerlingen in het middelbaar beroepsonderwijs een lespakket Mediawijsheid. Dat lespakket is wat betreft inhoud en doel te vergelijken met de workshop Mediascanners van de Erfgoedbibliotheek. Ook Tresoar gebruikt namelijk archiefstukken uit de Tweede Wereldoorlog om studenten te laten nadenken over zaken als nepnieuws, betrouwbaarheid van (nieuws)bronnen, de invloed van media, toegankelijkheid van informatie en dergelijke.

Inspraak

Wanneer we spreken over het bereiken van jongere generaties, kunnen we dat niet beperken tot educatie, maar speelt ook participatie een rol. Als we jongeren laten participeren in (aspecten van) de werking van een erfgoedinstelling, dan betekent dat dat we hun een volwaardige stem geven in het gebeuren en een stukje van de controle lossen. Dat kan gaan over een jeugdraad, hulp bij de collectievorming, het mee opzetten van een tentoonstelling of evenement, enzovoort. Het gaat om empowerment van jongeren, waarbij ze erfgoed gebruiken om zaken te herkennen, bespreekbaar te maken en te relateren aan de eigen leefwereld.

Erfgoed Leiden heeft een jongerenraad ingesteld en ziet daar zeker de meerwaarde van in. De reacties van de andere bevraagde instellingen op het idee van een jeugdraad of jongerenraad zijn positief, maar het kost veel werk om dat te trekken en levend te houden. OB Brugge vindt het idee mooi, maar vrij arbeidsintensief. “Via scholen kan je ook af en toe bevragingen doen om meer info te krijgen.” Jongeren in hun vrije tijd, daar is veel trekken en sleuren aan: “Je moet eigenlijk bijna een jeugdwerker in dienst nemen.”

Voor Amsab heeft inspraak van de jeugd – in de vorm van de vermelde klankbordgroep – en cocreatie met jongeren een belangrijke meerwaarde. “Daar komen heel verrassende voorstellen uit, zowel voor onze publiekswerking als voor onze communicatie naar jongeren toe.” Zoals gezegd bestaat deze klankbordgroep uit jongeren die de culturele archiefinstelling al kennen. Het is een vrij diverse groep die met heel eenvoudige, maar effectieve en mooie ideeën komt – vooral voor communicatie is dat dikwijls interessant. Zo helpen ze daadwerkelijk andere jongeren binnen te krijgen in het archief.

Tendensen voor de toekomst

FARO ziet dat andere vormen van leren centraal komen te staan. Leren gebeurt op allerlei manieren, niet alleen via klassieke kennisoverdracht. Fablabs en maakplekken zijn in opkomst. Jongeren maken er niet alleen kennis met inhoud, maar leren er ook op andere manieren van elkaar: ze leren samenwerken, maken kennis met elkaar, delen inzichten en ervaringen. Dat sluit aan bij de leefwereld van jongeren: actief, interactief, onderzoekend leren. Dat kan ook via een spelopzet, waarbij men jongeren spelenderwijs zaken laat ontdekken. Een voorbeeld is de escaperoom die de archiefdienst Poperinge-Vleteren samen met een leerkracht in elkaar stak. Amsab ziet interessante evoluties: “Gezien de populariteit van gaming en het interactieve aspect ervan lijkt dit een opportuniteit als dat ooit haalbaar wordt qua kostprijs. Wikiprojecten zijn momenteel populair en Het Archief voor Onderwijs van meemoo is de laatste jaren, met zijn rijke bron aan filmpjes, een fantastische meerwaarde voor de ontwikkeling van educatieve pakketten.” De creatieve insteek is duidelijk, ongeacht of deze nu hoog- of laagtechnologisch uitgewerkt wordt. “We willen vooral de collectie op een creatieve manier naar buiten brengen”, zoals OB Brugge aangeeft.

Erfgoedmedewerkers die educatie en/of participatie in hun pakket hebben, hebben veel vormingsmogelijkheden – georganiseerd door steunpunten zoals Cultuurconnect, Mediawijs.be en FARO –, soms in samenwerking met een onderwijsinstelling. De nieuwe cursus ‘Erfgoed en onderwijs’, door Odisee en een aantal partners (waaronder FARO) georganiseerd, heeft een interessant cross-overuitgangspunt. Men wil in deze cursus mensen uit het erfgoed- en onderwijsveld samenbrengen, zodat men gemakkelijker ideeën en kennis kan uitwisselen. De cursus wordt gezien als een introductie in elkaars werkveld, wat de relevantie ervan versterkt. Erfgoedmedewerkers gaan dieper in op onderwijs en onderwijsmedewerkers gaan dieper in op erfgoedzaken.

En, last but not least, iedereen die in een erfgoedinstelling werkt, heeft een stukje publiekswerking in zijn of haar takenpakket. Dat bewustzijn dringt steeds verder door. Op die manier raken tussenschotten tussen afdelingen en departementen geslecht en bouwt men de reflex in om het educatieve aspect in het eigen werk te zien en er dingen mee te doen in het bereiken van jongere generaties.

Met dank aan Marilyne Watteeuw, educatief animator bij Openbare Bibliotheek Brugge, Martine Vermandere, coördinator publiekswerking bij Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis te Gent, Hildegarde Van Genechten, adviseur participatie | educatie bij FARO, Thomas Martin, educatief medewerker bij de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience te Antwerpen, Jacob Roep, coördinator publieksprojecten en educator bij Tresoar en Susan Suèr, projectleider Educatie bij Erfgoed Leiden en Omstreken.