Stadsarchief Amsterdam lanceert in 2024 de Archief Challenge: een erfgoeduitdaging voor kinderen tussen de 10 en 12 jaar. Hoe maken scholieren op een interactieve manier kennis met het Stadsarchief en cultureel erfgoed? Hoe wordt hun stem gehoord in het archief? De Challenge is een op maat gemaakt antwoord op deze en andere educatievragen.

Het Stadsarchief Amsterdam bestaat 175 jaar. Sinds 2007 huist het archief in gebouw De Bazel in het centrum van de stad. Een iconisch, koloniaal gebouw, in 1926 opgeleverd als hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Een grondige renovatie transformeerde het pand van bankgebouw tot huis van de Amsterdamse geschiedenis.

Het Stadsarchief verzamelt en bewaart bronnen over de geschiedenis en de identiteit van Amsterdam. Hier worden Amsterdamse verhalen verteld en beleefd, heden en verleden met elkaar verbonden. We willen de geschiedenis van de stad op een aantrekkelijke, toegankelijke en laagdrempelige manier overbrengen, vanuit meerdere perspectieven.

Educatie in de Schatkamer

Educatie is een belangrijke taak van het Stadsarchief, waarbij we actief op zoek zijn naar verbinding met diverse doelgroepen, waaronder jongeren en kinderen. Alleen door passende programma’s te maken, kunnen we hen betrekken bij het Stadsarchief, en wordt het mogelijk te leren van hun kijk op de maatschappij en erfgoed.

In het souterrain van De Bazel herinneren indrukwekkend dikke kluisdeuren aan het vroegere gebruik van de ruimte als safe deposit van de bank. Achter deze deuren is de gratis toegankelijke Schatkamer ingericht: een permanente presentatie voor volwassenen, met archiefstukken en beeldmateriaal. De kleurrijke ruimte heeft ook een grote aantrekkingskracht op kinderen. Speciaal voor hen hebben we daarom de Archief Challenge ontwikkeld. Een educatief programma waarbij kinderen op een interactieve manier kennismaken met het Stadsarchief, met cultureel erfgoed én met het belang van het bewaren ervan.

Escapegame

Een belangrijke inspiratiebron voor de Archief Challenge zijn escaperooms of escapegames. Een escapegame is een variant van een escaperoom die niet gaat om opsluiting en ontsnapping, wel om het vinden van een of meer codes. In beide spelvormen worden vaak historische verhalen gebruikt, met spellen rondom kaarten, jaartallen, documenten, foto’s en kluizen. De link met de Schatkamer is overduidelijk. Een escapegame combineert spel, uitdaging, out of the box denken en samenwerken. Dat nemen we ook mee in de Archief Challenge. De leerlingen moeten samenwerken, communiceren, kritisch en creatief denken. Het programma sluit daarmee aan bij de leernoodzaak en aanbodsdoelen van het onderwijs in Nederland. Het vergroot de betrokkenheid bij elkaar, Amsterdam en het Stadsarchief.

Werkelijkheid als uitgangspunt

Terwijl de verhaallijn van escapegames soms flinterdun en fictief is, wilden wij het programma stevig verankeren in de werkelijkheid. Een ander uitgangspunt is de behoefte om niet alleen te vertellen, maar juist naar de kinderen te luisteren en ze te laten bijdragen aan het Amsterdamse cultureel erfgoed. Dat resulteert in een tweeledig programma waarbij de leerlingen eerst codes kraken en daarna een tentoonstelling maken.

Het eerste deel, de escapegame, is gebaseerd op de authentieke taken van het Stadsarchief en de collectie. In het tweede deel maken de kinderen zelf kleine tentoonstellingen met een selectie uit die collectie. Die tentoonstellingen voorzien ze van teksten, over hún blik, hun leven als Amsterdammers. Die bijdrages worden opgenomen in het nieuwe Kinderarchief.

We hebben ook drie begeleidende video’s gemaakt. De presentator daarin is een echte medewerker van het Stadsarchief, hoofd Collecties, een inspirerende, jonge vrouw. Zij benadrukt dat we de kinderen bij het Stadsarchief willen betrekken, dat hun stem ook mag doorklinken in het archief. En dat we nu de geschiedenis van de toekomst maken.

Codes kraken

Hoe zorg je dat een hele schoolklas gestructureerd een escapegame doet? Onze vereisten: de kinderen werken in groepjes, de opdrachten zijn verdeeld over de Schatkamer, de groepjes werken nooit tegelijkertijd aan dezelfde opdrachten (spellen), afkijken kan niet en we willen geen onderlinge strijd tussen de groepjes.

Onze oplossing: elke groep werkt met een eigen werkstation met lades, als begin- en eindpunt. De lades zijn afgesloten met cijfersloten, elke lade bevat een opdracht en de oplossing is de code van de volgende lade. Al code krakend werken de kinderen toe naar de laatste code. Die leidt naar een archiefdoos met collectie, waarmee ze in het tweede gedeelte aan de slag gaan.

De spellen hebben typische escapegame-elementen. De opdrachten zijn een beetje cryptisch, overleg is dus noodzakelijk. De opdrachten zijn haalbaar voor alle groepjes, hints helpen daarbij. In de lades liggen ‘gereedschappen’ voor de spellen, zoals een codewiel of een uv-zaklamp.

De spellen zijn door onszelf ontwikkeld. Ze zijn analoog en de spelinhoud en codes zijn per groep aangepast, afkijken of voorzeggen is dus zinloos. De spellen zijn helemaal op maat gemaakt voor het Stadsarchief en de Schatkamer.

Ze gaan over zoeken en vinden in de archieven, collectie bewaren en tentoonstellen, de groei van de stad Amsterdam, archieven en archiefstukken door de eeuwen heen, en stemmen die spreken uit archieven. De scholieren maken zo op een laagdrempelige, speelse manier kennis met het Stadsarchief en cultureel erfgoed.

Tentoonstelling maken

Met de vrijgespeelde archiefdozen in de hand, gaan de kinderen terug naar de nieuwe educatieve ruimte van het Stadsarchief, het ArchiefLab. Hier maken ze de mini-tentoonstellingen en dragen daarmee bij aan het Amsterdamse cultureel erfgoed. Elk groepje kiest een thema, uitgaande van het materiaal in de doos. Ze schrijven themateksten en bijschriften bij de gekozen stukken. De selecties en teksten worden in het Kinderarchief opgenomen en via de website ontsloten. Zo leveren deze scholieren een mooie bijdrage aan de collectie van het Stadsarchief, waaruit hun stemmen en hun blik op de stad en hun hedendaagse leven spreken. Het laat de kinderen zien dat alles wat we nu verzamelen, ooit geschiedenis wordt.

Educatieve vragen

Het Stadsarchief geeft met de Archief Challenge antwoord op relevante, educatieve vragen. Hoe maken kinderen op een leuke manier kennis met het Stadsarchief Amsterdam? Hoe krijgen kinderen inzicht in het belang van cultureel erfgoed en het bewaren ervan? Hoe krijgen we input van kinderen? Hoe betrekken we kinderen bij het Stadsarchief, bij de stad en bij elkaar?

Een andere vraag is: kloppen onze veronderstellingen? Dat kunnen we prima testen met de kinderen zelf. Zo kwamen we erachter dat kinderen oude archiefstukken heel boeiend vinden, maar dat ze vaak de context missen om ze op waarde te kunnen schatten. Dat heeft ertoe geleid dat we hen in het tentoonstellingsdeel laten werken met hedendaags materiaal – dat herkennen ze, dat is van hen, daar hebben ze een mening over. De kinderen blijken waanzinnig goed in staat om gezamenlijk thema’s te kiezen, objecten te selecteren en hun verhaal onder woorden te brengen.

We kunnen niet wachten tot we daadwerkelijk starten met het programma, aan het begin van het schooljaar 2024-2025. Wij zijn er klaar voor om samen met de Amsterdamse scholieren de uitdaging aan te gaan om geschiedenis te schrijven.