Enkele maanden geleden publiceerde de Zuid-Afrikaanse auteur Jonny Steinberg een indrukwekkende dubbelbiografie (584 pagina’s) over Winnie en Nelson Mandela. Hier gaan we vooral in op de archiefcontext, en belichten we ook een deel van de evolutie die het Zuid-Afrikaanse archieflandschap doorgemaakt heeft sinds 1994.

Winne & Nelson is een biografie met drie hoofdpersonages: Winnie en Nelson Mandela, én hun huwelijk. Het boek is meesterlijk in de aandacht voor en deconstructie van de (zelf)representatie, retoriek, narratieve constructies en mythes die Winnie en Nelson Mandela over zichzelf gecreëerd hebben, en alle mogelijke contradicties die deze met zich meebrachten. Ze waren zich steeds zeer goed bewust van het theater van de politiek, ook bijvoorbeeld in de manier waarop ze zich kleedden en bewogen.

De Zuid-Afrikaanse maatschappij werd niet alleen gedomineerd door een extreem onderdrukkend apartheidsregime, ze werd ook verdeeld in een reeks tegenstellingen gebaseerd op huidskleur, klasse, gender, etnische groep, taal, religie, opleiding, enzovoort. Winnie en Nelson Mandela bevonden zich op verschillende kruispunten op deze assen en hun posities boden zowel mogelijkheden als (grote) beperkingen. De mise-en-scène van Nelson Mandela’s rollen als lid van de koninklijke familie van de Thembu (een van de door de Britten overwonnen Xhosa sprekende koninkrijken), jurist, zwarte patriarchale leider van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), huisvader, aanvoerder van de gewapende strijd, beroemdste gevangene ter wereld en uiteindelijk minzame president, was steeds uitstekend voorbereid, maar niet vrij van interne tegenstellingen. Hetzelfde geldt a fortiori voor de rollen van Winnie Mandela, als mooi ‘modern meisje’ in de jaren vijftig, maatschappelijk werkster, echtgenote en moeder, kostwinner, politiek activiste en leider van een jongerenbende/persoonlijke militie in de late jaren tachtig, die de politiek van haar man vaak doorkruiste. Als een huwelijk in het publieke domein gebracht wordt, geldt dat ook voor gender en seksualiteit. Steinberg belicht prachtig de tegenstelling tussen de mannen- en vrouwenrollen van Nelson en Winnie Mandela, die voortvloeiden uit de normen van hun tijd, en de pijnlijke realiteit van gevangenschap en vervolging in een racistische maatschappij. 

Het boek beschrijft hun levens en de bijzonder gewelddadige geschiedenis van Zuid-Afrika, vooral die van de tweede helft van de twintigste eeuw: een verhaal van onder andere staatsterreur, gewapende opstand, extreme folteringen en afrekeningen. De strijd tegen de apartheid in Zuid-Afrika was een burgeroorlog, met gruwelijk veel onschuldige slachtoffers. Steinberg schetst zijn personages met veel mededogen, maar wordt nergens hagiografisch. Hij doorprikt vele van de verhalen die over de Mandela’s verteld zijn (door henzelf of door anderen), en belicht ook hun (soms grote) fouten en vergissingen.

De auteur brengt geen descriptieve geschiedschrijving, maar komt reflecterend en analytisch bijzonder sterk uit de hoek, zonder te vervallen in theoretisch jargon. Die reflexiviteit heeft het boek gemeen met de Zuid-Afrikaanse archiefwetenschap van na 1994. Het boek had niet geschreven kunnen worden zonder de inspanningen van vele Zuid-Afrikaanse archivarissen. De Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie heeft uiteraard een iconische rol gespeeld in het boven brengen van vele getuigenissen.

Maar tegelijkertijd vernietigden, stolen of verstopten apartheidsfunctionarissen duizenden overheidsdocumenten in de transitie naar een democratie in de vroege jaren negentig. Dat geldt ook voor de uitzonderlijke ‘Coetsee-collectie’, die nog maar recent boven water gekomen is, en die een belangrijke bron vormt voor dit boek. Toen Kobie Coetsee, de laatste minister van Justitie onder de apartheid aftrad in 1994, nam hij een dossier mee van 15.000 pagina’s met de transcripties van de afgeluisterde gesprekken van Nelson Mandela en zijn bezoekers, onder wie natuurlijk vaak Winnie. Pas na Coetsees dood belandde het dossier in het archief van de Universiteit van Bloemfontein.

Dat is niet de juiste bewaarplaats, want het hoort natuurlijk thuis in het Nationaal Archief van Zuid-Afrika. De auteur heeft het dossier kunnen raadplegen, en wijst ook op het complexe en delicate karakter van deze bronnen. Want hoewel Nelson en Winnie Mandela heel goed wisten dat ze afgeluisterd werden, maken de transcripties het toch mogelijk om diep door te dringen in de privacy van hun huwelijk. Vandaag zijn nog niet alle archieven vrijgegeven. Zo blijven de brieven van Winnie aan Nelson achter slot en grendel, omdat ze tot de nalatenschap van Winnie Mandela zouden behoren. Archivistisch is dat overigens niet correct.

Aangezien de brieven geschreven zijn aan Nelson Mandela, behoren ze in principe tot zijn archief. Ook sommige dossiers van rechtszaken over moorden en verdwijningen waar Winnie Mandela bij betrokken was, zijn momenteel nog niet toegankelijk. Zuid-Afrikaanse archivarissen zijn vandaag bezorgd dat heel wat documenten uit de apartheid ontoegankelijk blijven, ironisch genoeg in het kader van de wet op openbaarheid van bestuur …

Het is niet verwonderlijk dat archivarissen in een land als Zuid-Afrika een belangrijke reflectie hebben ontwikkeld over de relaties tussen archieven en macht. Een archivaris die vermeld wordt in het dankwoord, en wiens conceptueel en theoretisch kader een belangrijke rol gespeeld heeft in Steinbergs boek, is Verne Harris. Harris was actief in de al genoemde Waarheids- en Verzoeningscommissie en in de transformatie van het archieflandschap in ZuidAfrika na de apartheid. Hij was onder andere de archivaris van Nelson Mandela en is een van de belangrijkste archieftheoretici in de wereld.

Voor Verne Harris is archiefwerk verbonden met diepe ethische keuzes, waaronder een bekommernis over meerstemmigheid en strijd voor sociale rechtvaardigheid, dekolonisering en gemeenschapsvorming. In zijn recente werk pleit hij onder andere voor een “deconstructive intersectionality where the wretched are recognised and listened to across multiple vectors of oppression and vulnerability”, én voor het kritisch bevragen van discours en narratieven. Dat is precies wat Steinberg doet in Winnie & Nelson, en zijn boek is dan ook een mooi voorbeeld van een waardevolle dialoog tussen archivarissen en historici.

Jonny Steinberg, Winnie & Nelson. Portret van een huwelijk, Atlas Contact, Amsterdam, 2023. Verne Harris, Ghost in the Archive. Deconstructive Intersectionality and Praxis, Routledge, Londen en New York, 2021