Elk jaar reikt de International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) de IFLA/Systematic Public Library of the Year Award uit. Vanuit de hele wereld worden nieuwe openbare bibliotheken genomineerd. Tijdens het World Library and Information Congress (WLIC) in augustus van dit jaar werden de genomineerden van 2023 voorgesteld en werd de Biblioteca Gabriel García Márquez uitgeroepen tot winnaar. Hoewel de Valvasor Library uit Slovenië dus niet naar huis ging met deze prijs, is de bibliotheek wel bijgebleven. We gingen met directeur Urška Lobnikar Paunović in gesprek.

Kun je me wat meer vertellen over de Valvasorbibliotheek?

De Valvasor Library bevindt zich in de stad Krško, gelegen in het zuidoosten van Slovenië. De stad telt ongeveer achtduizend inwoners. Krško staat bekend om zijn rijke cultureel en natuurlijk erfgoed, om de enige kerncentrale van Slovenië en nu ook om zijn bibliotheek (lacht). De bibliotheek werd vernoemd naar de Sloveen Janez Vajkard Valvasor (1641-1693), een natuurhistoricus en homo universalis die de laatste maanden van zijn leven in Krško doorbracht.

De Valvasor Library is 1 van de 58 openbare bibliotheken in Slovenië, biedt ook bibliotheekdiensten aan aan de nabijgelegen gemeente Kostanjevica na Krki en heeft drie filialen. Samen bedienen ze 28.000 inwoners. In 2020 kreeg onze regio Posavje een mobiele bibliotheek, die alle bibliotheken in de regio delen en die door de Valvasor Library beheerd wordt. Waarom werd beslist om de Valvasor Library te vernieuwen? De centrale bibliotheek opende voor het eerst haar deuren in 1965 op 140 vierkante meter. Doordat we steeds meer activiteiten organiseerden en de collectie ook toenam, groeide de bibliotheek aan een sneltempo. In 1988 verhuisde de bibliotheek naar een gerenoveerd kapucijnenklooster in het oude stadscentrum, dat al snel opnieuw te klein werd

Hoewel het kapucijnenklooster een enorm mooie locatie is, – precies uit een sprookje – was het niet gebruiksvriendelijk. Het klooster was erg klein en we konden niet uitbreiden. We hadden een te grote collectie, geen ruimtes waar mensen gezellig konden babbelen of vergaderen en er was weinig licht in de studiezaal. Mensen met een beperking of gezinnen konden slechts een deel van de bibliotheek gebruiken, omdat de gangpaden te nauw waren voor rolstoelen of buggy’s en de te hoge rekken niet gebruiksvriendelijk waren.

In 1997 werd een werkgroep opgericht om de Valvasor Library uit te breiden. Enkele jaren later begon ook de stad met de voorbereidingen en werd er beslist dat de bibliotheek in het (oude) centrum moest blijven. We zijn blij dat we daarvoor toestemming kregen van het Instituut van Cultureel Erfgoed. Het duurde 25 jaar tot de bibliotheek een nieuw, groter, lichtrijk en gebruiksvriendelijk pand kreeg waarin zowel gebruikers als medewerkers zich comfortabel kunnen voelen.

Waren bibliotheekmedewerkers en bezoekers betrokken bij het vormgeven van de nieuwe bibliotheek? En hoe verliep dat proces?

Ik geloof dat we iedereen in verschillende stadia hebben kunnen betrekken bij het ontwerpen van de nieuwe bibliotheek. In een korte enquête vroegen we aan onze bezoekers wat ze graag zouden zien in de nieuwe bibliotheek. Bij het ontwerpen en plannen hebben we daar zoveel mogelijk rekening mee gehouden, al hadden we natuurlijk enkele beperkingen doordat we in het oude stadscentrum zitten. Nu hebben we een koffieautomaat, een leeszaal waar veel licht komt, gebruiksvriendelijke en stille ruimtes, vergaderruimtes, plaats om bordspellen te spelen, enzovoort. Sommige bibliothecarissen zaten vanaf het begin in de werkgroep en waren betrokken tot aan de opening van de nieuwe bibliotheek.

Hoe verliep de verhuizing?

We verhuisden de volwassenenafdeling en de kinderafdeling meteen naar de nieuwe locatie. De volwassenenafdeling sloot vijf weken en de kinderafdeling twee weken. De verhuizing van de bibliotheek naar het nieuwe pand was een hele gebeurtenis, maar wel een erg positieve, gezien iedereen op de nieuwe bibliotheek zat te wachten. We vroegen de gemeenschap om hulp bij het verhuizen van de bibliotheek en de opkomst overtrof al onze verwachtingen. Met een mensenketting betrokken we iedereen die ons wilde helpen door collecties door te geven aan elkaar. Het was een feestelijke gebeurtenis: ruim zeshonderd vrijwilligers hielpen mee. Los van de mensenketting verhuisden we nog eens 39 ton boeken en vulden we 3.200 dozen.

Hoe ziet de Valvasor Library er nu uit?

Met het nieuwe gebouw kregen we veel meer plaats voor onze collectie: de jeugd- en volwassenenafdelingen werden na vijftien jaar weer op één locatie samengebracht. De bibliotheek is nu toegankelijk voor iedereen – inclusief mensen met beperkingen –, de bibliotheekmaterialen zijn toegankelijker, we hebben gezellige ruimtes voor alle generaties, er is een lichtrijke leeszaal waar je koffie kunt drinken, er zijn stille studieplekken, je kunt gebruikmaken van gratis internet en computers, verenigingen kunnen gratis bijeenkomsten houden, er is een speelkamer met veel kwaliteitsspeelgoed en er wordt gebruikgemaakt van slimme boekenplanken en andere IT-oplossingen.

Bezoekers hebben nu zoveel meer plaats: kleine kinderen komen tegenwoordig meer mee naar de bibliotheek en vinden al snel hun weg naar de speelruimte. Wanneer de ouders willen vertrekken, is het stiekem toch wel fijn om te zien dat de kinderen helemaal niet willen meekomen (lacht).

Maar ook van de buitenkant ziet de bibliotheek er goed uit. De architecten hebben hun best gedaan om verbinding te zoeken met de lokale omgeving. En met succes, want de nieuwe Valvasor Library valt naadloos samen met de geschiedenis van de stad, de lokale gemeenschap, de Sava-rivier en de groene omgeving van het stadspark. Het golvend ontwerp van het gebouw vertegenwoordigt de Sava en de Posavje-heuvels, het groene dak is duurzaam, de ramen zijn speels geplaatst, gestapeld als boeken en ook gevormd zoals die in het kapucijnenklooster, zodat het waardevolste aspect van het klooster ook in het nieuwe gebouw te zien is. Als je over het trottoir wandelt, lijkt het alsof je een wandeling maakt door de straten van Krško. Het pad leidt naar het lichtgevende centrum van de bibliotheek, een knipoog naar het historisch atrium van het klooster. De open ruimtes en ontmoetingsgebieden dienen als een living room met vrije toegang voor iedereen en een plek om samen te komen met de lokale gemeenschap. We wilden graag dat de nieuwe bibliotheek elementen van een eeuwenoude architectuur zou bevatten, maar ook dat die elementen tegelijkertijd duurzaam en gebruiksvriendelijk zouden zijn.

Bovendien bestaat de stad uit drie delen: een stukje winkelstraten, de woonwijken en dan – waar de bibliotheek zich bevindt – het oude stadscentrum. Niemand woont hier en mensen passeren hier ook niet toevallig, dus dat mensen hier komen zegt al veel. De Valvasor Library is echt een derde plek geworden, wat een mooie verwezenlijking is voor onze stad!

Zetten jullie verder in op de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties?

We organiseren activiteiten en informatieve sessies rond (media-) geletterdheid, literatuur, sociale inclusie, gezondheid en meer, vaak in samenwerking met verenigingen en organisaties uit de omgeving en daarbuiten. Bovendien doen we er alles aan om ons cultureel erfgoed te bewaren.

Ook het gebouw zelf is milieuvriendelijk en energieneutraal. Er werden enkel ecologische materialen gebruikt om de kosten op lange termijn te drukken en om een lange levensduur te verzekeren. We hebben een centraal controlesysteem dat de verwarming, koeling, ventilatie en verlichting regelt. Dat systeem verzekert optimale prestaties en zorgt ervoor dat de bezoekers zich hier goed voelen.

We richten ons verder op diversiteit en inclusiviteit om ervoor te zorgen dat elke gebruiker zich welkom voelt, de bibliotheek is een safe space voor iedereen. En dat alles in een ruimte die gebruiksvriendelijk is. Mensen met een beperking of mensen die een social activation-programma volgen, kunnen bijvoorbeeld aan de slag in de bibliotheek om te helpen bij dagelijkse taken, zodat ze meer zelfvertrouwen krijgen, hun sociale en communicatieve vaardigheden verder ontwikkelen en werkervaring opdoen. Als bibliotheek willen we een betere toekomst voor onze bezoekers verzekeren door educatie, gendergelijkheid, duurzaamheid en veilige gemeenschappen te promoten.

We waren vervolgens even bang dat we (nieuwe) bezoekers niet zouden kunnen aantrekken om naar de bibliotheek te komen, maar het aantal bezoekers is dit jaar juist fundamenteel gestegen. De inwoners zijn heel goed op de hoogte van onze aanwezigheid in de gemeenschap en dat is het belangrijkste. Mijn grootste angst als directeur was dat weinig mensen zouden komen en dat dit grote, nieuwe gebouw leeg zou staan, maar dat is gelukkig allesbehalve waar. Momenteel vinden we belangenbehartiging een echte uitdaging. Hoe kunnen we de bibliotheek aantrekkelijk maken voor donoren en sponsoren? Niet elke bibliotheek krijgt genoeg geld van de lokale overheid, daarom hebben we ook andere financiële inkomsten nodig. Daarnaast zijn verkiezingen altijd spannend, ook voor onze sector. Tijdens het World Library and Information Congress (WLIC) hoorde ik verschillende mensen die aanraadden om eens een minister uit te nodigen in je bibliotheek. Zelf moeten we dat ook eens doen, maar vorig jaar zagen we tijdens de lokale verkiezingen wel al dat elke kandidaat een foto nam voor onze bibliotheek, zo staan we toch ook op de kaart (lacht).

Welke zaken ontbreken er nog?

Iedereen is erg blij met de nieuwe bibliotheek, we zien dat in het aantal bezoekers. Het is echt pas nu dat mensen naar onze bibliotheek komen: niet alleen om boeken te lenen, maar ook om er gewoon te zijn – iets wat vroeger niet kon. Ons doel was om mensen voor allerlei zaken – niet alleen boeken – naar de bibliotheek te brengen.

Verder hopen we echt dat het kapucijnenklooster snel gerenoveerd wordt. De werken moesten eigenlijk al dit jaar begonnen zijn, maar voorlopig is dat nog niet gebeurd door de stijgende prijzen in vergelijking met drie jaar geleden. De stad moet genoeg budget hebben om de renovatie mogelijk te maken. De Valvasor Library werd door de burgemeester van Krško zelf betaald, maar voor het kapucijnenklooster moet dat budget elders gezocht worden. Het is nog even wachten, gezien de vele natuurrampen van afgelopen zomer die de overheid nu vooral bezighouden. Toen we bezig waren met de voorbereidingen voor de nieuwe bibliotheek, deden we dat steeds met het klooster in ons achterhoofd, want ze vormen samen een geheel. In het kapucijnenklooster komt een grote moderne evenementenruimte – iets wat we momenteel nog niet hebben –, een makerspace en een afdeling rond onze lokale geschiedenis.

Hoe zetten jullie in op klantgerichtheid en contact met gebruikers?

Een moeilijke vraag, want ik geloof dat het belangrijkste is dat onze bezoekers zich altijd welkom voelen in de bibliotheek. We proberen daar echt op in te zetten en onze bezoekers merken dat ook. Als iemand ons opbelt, nemen we altijd op, want dat toont engagement. Jarenlang hebben we samengewerkt met scholen en nu hebben we eindelijk de kans om hen ter plaatse uit te nodigen om de bibliotheek te ontdekken. Ik hoop dat het zo mag blijven duren.

Onze bibliotheek bevindt zich naast een groot park waar heel wat evenementen georganiseerd worden tijdens de zomer, en wij nemen nu altijd deel. We zijn dus altijd dichtbij. Hoewel we hier al zo lang waren, beginnen ze ons nu pas op te merken.

Is het aantal bibliotheekmedewerkers toegenomen of gelijk gebleven in de nieuwe en grotere bibliotheek?

We hadden op meer bibliothecarissen gehoopt binnen ons team, maar helaas is het aantal medewerkers op de nieuwe locatie niet toegenomen. Het kan soms stressvol werken zijn – mede doordat we nog moeten wennen aan de nieuwe werking –, maar we genieten er ook van. Ik hoop dat ons team wel wat uitbreidt in de toekomst.

Wat zijn de vereisten voor Sloveense bibliothecarissen?

In de Valvasor Library moeten bibliothecarissen een bibliotheekopleiding gevolgd hebben, meestal een masteropleiding. Je kunt echter ook solliciteren voor een functie in een bibliotheek als je geen diploma van een bibliotheekopleiding hebt. Je moet dan wel binnen een jaar een bibliotheekopleiding volgen en (succesvol) examens afleggen. In grotere bibliotheken heb je soms bibliotheekmedewerkers met enkel een middelbaar diploma.

We vinden het belangrijk dat je bibliothecarissen hebt met een specifiek diploma, maar ook dat je andere profielen hebt zoals administratief personeel, en dat mensen uit andere sectoren – bijvoorbeeld uit het onderwijs of de zorgsector – meewerken in de bibliotheek. Bibliothecarissen hebben hier geen hoog salaris en dat helpt niet om mensen aan te trekken.

Welke profielen hebben bibliothecarissen nodig en welke competenties worden als belangrijk beschouwd?

Naast de diplomavereisten moeten medewerkers kunnen werken met onze bibliotheeksystemen en over computervaardigheden beschikken. Je moet ook sterk zijn in communicatie en goed kunnen communiceren met bezoekers die een beperking hebben of moeilijk gedrag vertonen.

In Slovenië is de populariteit van leesgroepen toegenomen en bibliotheekmedewerkers moeten in staat zijn om die te leiden en te organiseren, want anders vinden bezoekers een andere manier buiten de bibliotheek en dat is niet de bedoeling.

Hoe ziet de bibliotheekwetgeving er eigenlijk uit in Slovenië?

In Slovenië bestaat er een bibliotheekwet voor alle soorten bibliotheken. Volgens deze wet zijn gemeenten en steden verplicht om een bibliotheek te hebben of op een of andere manier te zorgen voor bibliotheekdiensten. Wij hebben onze hoofdbibliotheek en buurtbibliotheken en werken ook samen met bibliotheken uit de regio. De wet bepaalt hoeveel mensen in een bibliotheek mogen werken, hoe groot deze moet zijn, wat de openingsuren moeten zijn, enzovoort. Onze bibliotheek zit goed met deze criteria, maar sommige bibliotheken kunnen niet alle vereisten die in de wet staan verwezenlijken.

Een uitdaging in Slovenië is dat als er niet voldaan wordt aan deze criteria, niemand ervoor verantwoordelijk is. En toch staan bibliotheken sterk in ons land: we hebben 58 openbare bibliotheken, bijna 300 buurtbibliotheken en een stuk of 30 mobiele bibliotheken die dan nog eens vertakkingen hebben in het hele land. Het is mij al opgevallen dat niet alleen bibliotheekmedewerkers, maar ook de gemeenschap beseft hoe belangrijk bibliotheken zijn, en ze zullen er altijd voor vechten.

Hebben jullie nog tips voor Belgische bibliothecarissen die binnenkort verhuizen?

Ik geloof dat elk project een beetje anders is en dat het nooit afhangt van één enkele factor. In ieder geval zou ik aanraden om vast te houden aan waar je in gelooft, wat je gebruikers willen en wat je lokale gemeenschap nodig heeft. Het is belangrijk om ook gebruikers en inwoners bij de planning te betrekken. Een goede samenwerking met zowel architecten als financiers is niet te verwaarlozen, omdat ze hetzelfde doel willen bereiken als de bibliothecarissen. Zij moeten het zich kunnen voorstellen zoals jij het voor je ziet en dan pas kun je goed samenwerken.