Wetenschappelijk onderzoek naar middeleeuwse fragmenten heeft het afgelopen decennium veel vooruitgang geboekt. Ook in Vlaanderen beleeft de ‘fragmentologie’ gouden tijden. Ze weet zich bovendien in de kijker van de media te spelen. De recente ontdekking van een perkament met citaten uit Van den vos Reynaerde en Spiegel Historiael haalde zelfs de landelijke pers. Internationale digitale platformen zoals Fragmentarium maken de toegang tot dat soort fragmenten gemakkelijker. Via Fragmentarium is het mogelijk om manuscriptfragmenten van over heel de wereld te bekijken. Dat biedt niet alleen veel mogelijkheden aan onderzoekers, maar ook aan de organisaties die deze fragmenten bewaren. Beide partijen halen hun voordeel uit deze wisselwerking. Onderzoekers doen unieke ontdekkingen op het gebied van fragmenten, terwijl erfgoedinstellingen op hun beurt meer te weten komen over onbekende pareltjes uit hun collectie.

Vorig jaar werd er een bijzondere ontdekking gedaan in het archief van de Abdij van Park (Heverlee). Tijdens onderzoek voor het project Medieval Manuscripts in Flemish Collections (MMFC) van de Vlaamse Erfgoedbibliotheken identificeerden twee stagiairs een stuk perkament met daarop enkele pennenproeven uit de dertiende eeuw. Een kopiist uit de abdij had om zijn pen te testen een paar citaten neergeschreven, waaronder passages uit de Spiegel Historiael en Van den vos Reynaerde. Daarmee is het velletje een van de oudste bronnen van het vermaarde vossenverhaal, en bovendien het enige handschrift(fragment) van deze tekst dat tegenwoordig in Vlaanderen bewaard wordt. De vondst verschaft onderzoekers nieuwe inzichten over het misschien wel populairste Middelnederlandse verhaal. Dat alles maakt het fragment bijzonder waardevol.

Na de vondst kreeg het Reynaertfragment veel media-aandacht in binnen- en buitenland. Het fragment werd vermeld in de krant, op tv en op de radio, met als hoogtepunt een kleine tentoonstelling in de Parkabdij afgelopen juli. Het fragment was vier dagen lang te zien voor het publiek, waar het veel bekijks trok. Ook veel niet-specialisten trokken speciaal voor het fragment richting de abdij, mede door de grote media-aandacht.

Dat alles was niet mogelijk geweest zonder de verhoogde wetenschappelijke aandacht voor middeleeuwse fragmenten. Het voorbeeld van het Reynaertfragment laat zien hoe fragmentologisch onderzoek zowel binnen als buiten de onderzoekswereld van grote waarde kan zijn.

Van perkament naar een fragment

Hoe komt het nu dat er zoveel middeleeuwse fragmenten bewaard gebleven zijn? Perkament was tijdens de middeleeuwen een belangrijk materiaal. Het diende in de eerste plaats als schrijfmateriaal: alles, van literaire en religieuze teksten tot officiële documenten, werd op perkament gezet. De komst van papier (in de Nederlanden vanaf circa 1280) veranderde niets aan de populariteit van perkament. Perkament kan immers tegen een stootje: het is flexibel en stevig tegelijkertijd. Daarom werd perkament in de middeleeuwen ook veel gebruikt als boekbindmateriaal.

Perkament wordt gemaakt van dierenhuid, via een arbeidsintensief en daardoor kostbaar proces. Daarom werd perkament vaak hergebruikt bij het boekbinden. Recycleerbare vellen waren er immers genoeg: ook in de middeleeuwen waren teksten trendgevoelig. Menig manuscript met een ooit populaire tekst raakte na verloop van tijd in onbruik. In de zestiende eeuw zorgden de Reformatie en Contrareformatie er bovendien voor dat veel middeleeuwse kerkelijke riten vervangen werden, waardoor de oude liturgische boeken niet meer bruikbaar waren.

Zo’n afgedankt manuscript kon dan een tweede leven krijgen in versneden vorm. In tegenstelling tot de tekst was het perkament immers nog bruikbaar. Het is daarom niet ongewoon om in een middeleeuws of vroegmodern boek een stuk van een ander manuscript of document aan te treffen als kaft, schutblad of strookje. Zulke fragmenten worden ook wel ‘maculatuur’ genoemd.

Ontelbare middeleeuwse fragmenten ontsnapten via een tweede leven als maculatuur aan de tand des tijds. Volgens een schatting uit 2020 zouden er in Vlaamse collecties zeker duizend middeleeuwse fragmenten te vinden zijn. Inmiddels is duidelijk dat het er meer dan twee keer zoveel zijn. En dat is waarschijnlijk het topje van de ijsberg. Gezien de grote aantallen zijn veel fragmentencollecties in binnen- en buitenland nooit gecatalogeerd. Om nog maar te zwijgen van de ontelbare fragmenten die nog steeds verstopt zitten in vroegmoderne boeken.

Speuren tussen de snippers

De meerderheid van de manuscripten uit de middeleeuwen is verloren gegaan. Niet alleen door het hergebruik van perkament, maar ook door oorlog, brand, ongedierte of moedwillige vernietiging. Compleet overgeleverde manuscripten uit de middeleeuwen zijn hierdoor relatief zeldzaam, terwijl fragmenten in grotere aantallen aanwezig zijn. En ieder fragment kan voor onderzoekers een onontdekte schat zijn.

De fragmentologie kwam op in de negentiende eeuw, in het kielzog van de bredere studie van middeleeuwse teksten. Fragmenten werden alleen bestudeerd als men er een zekere taalkundige, literaire of kunsthistorische waarde aan toeschreef. Zo bewaart de Universiteitsbibliotheek Gent tientallen Middelnederlandse maculatuurfragmenten die in de negentiende eeuw door wetenschappers ontdekt zijn. Veel van deze Gentse fragmenten bevatten stukjes van ridderromans en andere versteksten die nergens anders overgeleverd zijn. Dat is de reden waarom er in de negentiende en vroege twintigste eeuw al over gepubliceerd werd.

Fragmenten van op het eerste gezicht minder bijzondere teksten zijn lang verwaarloosd. Ter illustratie: de Universiteit Utrecht zag haar collectie van 750 middeleeuwse maculatuurfragmenten lange tijd als ‘afval’. In de Universiteitsbibliotheek Gent zijn de Middelnederlandse fragmenten al uitgebreid onderzocht, maar honderden andere wachten nog op identificatie. Dat zijn vooral stukken in het Latijn van liturgische, juridische, theologische of filosofische aard.

Moderne fragmentologen focussen eerder op het totaalplaatje dan op specifieke stukken. In de afgelopen decennia zijn heel wat fragmentencollecties voor het eerst integraal beschreven en daarbij komen unieke stukken voor het eerst aan het licht. Maar er valt ook veel te leren van veelvoorkomende fragmenten of teksten. Die bieden immers een bredere kijk op het middeleeuwse manuscript en hoe producenten en gebruikers daarmee omgingen. Je kunt eruit afleiden welke teksten populair waren of wanneer een tekst in de mode was. Dankzij deze lang genegeerde fragmenten kun je ook meer te weten komen over de werken die de tand des tijds wél gemakkelijk doorstonden.

In het afgelopen decennium is de fragmentologie in een stroomversnelling gekomen. Deze ‘age of fragmentology’ is mogelijk door de technologische vooruitgang. Vroeger moesten fragmentologen het vooral hebben van toevalstreffers. Dankzij digitalisering en online toegang is het mogelijk geworden om fragmentencollecties systematisch uit te kammen. Het toegenomen belang blijkt onder meer uit de oprichting van Fragmentology, een wetenschappelijk tijdschrift dat zich sinds 2018 geheel aan de discipline wijdt. Ook in Vlaanderen zit de fragmentologie in de lift. Het MMFC-project is bezig om alle middeleeuwse manuscripten die in Vlaanderen te vinden zijn te lokaliseren en te beschrijven. Het project houdt zich bezig met zowel complete manuscripten als fragmenten. Omdat fragmenten een belangrijk aandeel vormen, ligt er hierop sinds 2021 ook extra nadruk. Projectmedewerkers registreren de fragmenten niet alleen in een databank van alle Vlaamse manuscripten (mmfc.be), maar ook op Fragmentarium (fragmentarium.ms), een internationale databank. Zo worden de Vlaamse fragmenten gemakkelijk vindbaar voor een wereldwijd publiek van onderzoekers.

Fragmentarium: bibliotheek en laboratorium in één

Net zoals de fragmentologie zelf bloeide Fragmentarium op in het afgelopen decennium. Medewerkers van de Universiteit van Fribourg (Zwitserland) begonnen in 2013 met de voorbereiding ervan en de site kwam in 2017 in de lucht. Op het moment staan er foto’s en beschrijvingen van meer dan vijfduizend handschriftfragmenten online. 

Fragmentarium is zowel een internationale digitale bibliotheek als een digitaal laboratorium voor manuscriptfragmenten. Het platform moet een wereldwijde inventaris van manuscriptfragmenten worden, gebaseerd op standaarden. Het is een crowdsourcingproject: organisaties die fragmenten bezitten en onderzoekers kunnen zelf afbeeldingen uploaden via een gebruiksvriendelijke interface. Gebruikers kunnen de afgebeelde fragmenten vervolgens verder beschrijven, transcriberen en hergebruiken. Zo is er een tool waarmee je fragmenten kunt catalogeren, een tool om tags, facetten en trefwoorden aan een fragment toe te voegen, en een tool waarmee je fragmenten kunt samenbrengen om een virtuele reconstructie te maken.

Je kunt een beschrijving op Fragmentarium zo uitgebreid maken als je wilt. Een basisbeschrijving bestaat uit een titel, de vermoedelijke datering, het materiaal, de afmetingen en het aantal onderdelen waaruit het fragment bestaat. Verder kunnen aan een fragment trefwoorden toegekend worden uit een gecontroleerde lijst. Die maken het de gebruiker gemakkelijk om fragmenten te zoeken op auteur, eeuw, schriftsoort, decoratie of specifieke locaties waaraan het fragment te linken valt. Een catalograaf kan ook eigen trefwoorden toekennen voor bijvoorbeeld het genre of onderwerp van de tekst, of voor specifieke kenmerken van het handschrift.

Daarnaast kunnen zowel de bewaarinstelling als Fragmentariumgebruikers uitgebreidere codicologische of bibliografische beschrijvingen van de fragmenten aanmaken. In zulke ‘descriptions’ kan een gebruiker bijkomende gegevens invoeren en uitspraken doen over het oorspronkelijke handschrift. In de descriptions is plaats voor informatie over de afmetingen van het fragment (zowel in originele als huidige toestand), de decoratie, de inhoud, de provenance (herkomst), relevante literatuur en – wanneer het maculatuur betreft – het document waarin het fragment zit of waaruit het verwijderd is. Het is mogelijk om meerdere descriptions toe te voegen.

Een kernpunt van Fragmentarium is de afbeeldingsviewer. Je kunt daarmee alle fragmenten op het platform bekijken en er haarscherp op inzoomen. Gebruikers kunnen hiervoor beeldmateriaal uploaden of hun beelden beschikbaar maken via IIIF-technologie (International Image Interoperability Framework). Alle fragmenten op Fragmentarium zijn bovendien via IIIF beschikbaar, waardoor ze gemakkelijk te hergebruiken zijn op andere sites of in onderzoekstools.

Internationale expertise

Voor een collectiehouder is een groot voordeel van Fragmentarium dat er een uitgebreid expertisenetwerk aan verbonden is. Fragmentarium is een gevestigde naam binnen de fragmentologie. Onderzoekers uit allerlei vakgebieden nemen regelmatig een kijkje tussen recent geüploade fragmenten en helpen de herkomst ervan te bepalen.

Door deze internationale insteek komt er meer aandacht voor stukken en collecties die anders alleen lokaal bekend zouden zijn. Zo kwam de Amerikaans-Britse onderzoeker Kathleen Kennedy via een tip op X (het voormalige Twitter) op het spoor van een uniek verlucht Engels antifonaal (koorboek met de gezangen van het dagelijkse officie of gebedsdienst) uit de late vijftiende of vroege zestiende eeuw waarvan de Universiteitsbibliotheek Gent een fragment bezit. Volgens Kennedy is het Gentse fragment afkomstig van één van slechts drie bewaarde handschriften in zijn soort. Niet slecht voor een stuk dat tot voor kort een van de honderden ongeïdentificeerde items uit de universiteitsbibliotheek was.

Op Fragmentarium kunnen fragmenten na eeuwenlang gescheiden te zijn geweest weer samengebracht worden. Het Missaal van Beauvais (circa 1290) is hier een sprekend voorbeeld van. Het rijkelijk versierde manuscript bleef lang compleet, maar een Amerikaanse verkoper haalde het rond 1940 uit elkaar. Losse bladen belandden vanaf dat moment in collecties over de hele wereld. Op Fragmentarium is een groot deel digitaal bijeengebracht (Fragmentarium, F-4ihz) en zijn de afzonderlijke pagina’s voor het eerst sinds decennia weer samen te zien.

Voorbeelden hiervan vinden we ook dichter bij huis. Vier fragmenten van hetzelfde Middelnederlandse liturgische handschrift zijn teruggevonden in het Antwerpse Rijksarchief en in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, en zijn nu samen te bewonderen op Fragmentarium (Fragmentarium, F-1v4b, F-fzl7 en F-oz6j). In het archief van de Abdij van Park ligt een twintigtal twaalfde-eeuwse fragmenten van dezelfde bijbel. Ook die worden op Fragmentarium digitaal samengebracht.

Nieuwe doelgroepen voor oude fragmenten

Veel fragmenten zijn fragiel en worden zelden tentoongesteld. Op Fragmentarium kan iedereen deze eeuwenoude fragmenten toch bekijken. Bijzondere fragmenten die recentelijk in Vlaamse collecties ontdekt werden, zijn nu permanent online toegankelijk. Het eerder genoemde Reynaertfragment verdween na een kort publieksmoment weer in de kluis, maar wie het niet live heeft kunnen bewonderen, kan dat elke dag doen via Fragmentarium (Fragmentarium, F-do1a).

Menig collectiebeheerder droomt van de ontdekking van een onbekend fragment van een bekende tekst en de bijbehorende publieksaandacht. De meeste fragmenten spreken eerder een kleine groep geïnteresseerden aan, maar ze kunnen binnen een niche toch van groot belang zijn. Deze verborgen collectiestukjes krijgen zo een nieuw leven.

Doe mee!

In iedere collectie kunnen onontdekte snipperschatten verscholen zitten. Door experten erop te wijzen, kun je achter de identiteit ervan komen en misschien iemand heel blij maken. Heb je interesse in een samenwerking met het MMFC-project of Fragmentarium? Of in het beschrijven en digitaliseren van fragmenten? Dan kun je terecht bij Godfried Croenen van de Vlaamse Erfgoedbibliotheken (godfried@vlaamse-erfgoedbibliotheken.be).

Bibliografie

Derolez, Albert, Medieval Manuscripts: Ghent University Library (Ghent: Snoeck, 2017)

Duba, William, and Christoph Flüeler, ‘Fragments and Fragmentology’, Fragmentology, 1 (2018), 1–5 <https://doi.org/10.24446/a04a>

Hubo, Jorn, and Yannick Ascoop, ‘Versneden verleden: Middeleeuwse fragmenten in Vlaamse collecties’, META, 4, (2020), 34-35

Marco Mostert et al., Perkament in stukken: teruggevonden middeleeuwse handschriftfragmenten (Hilversum: Uitgeverij Verloren, 2018)