Verne Harris (Nelson Mandela Foundation), een van de belangrijkste archieftheoretici in de wereld, opent op donderdagochtend 19 oktober Informatie aan Zee met zijn keynote More than a sliver, more than a job: the work of archive in an age of artificial intelligence. Geerd De Ceulaerde (Stadsarchief Herentals - lid van de werkgroep Informatie aan Zee) ging met hem in gesprek voor META.

Wat heeft je kunnen overtuigen om in oktober af te zakken naar ons tweejaarlijks congres Informatie aan Zee?

Normaal gezien ging ik eind april op pensioen, maar ik heb uiteindelijk besloten om toch nog even aan te blijven als algemeen directeur van de Nelson Mandela Foundation. Ik ben nog nooit in België geweest en dat heeft mij overtuigd om naar Informatie aan Zee te komen. Ik hoop tegen dan tijd te vinden om na te denken, terug te kijken op mijn carrière, veel te lezen en hopelijk wat frisse ideeën mee te brengen naar de conferentie.

Wat zijn de belangrijkste veranderingen die je opgemerkt hebt tijdens je carrière? En hoe kijk jij vanuit jouw ZuidAfrikaanse bril naar het archiefwezen, gezien wij kijken vanuit een Europees-Belgisch perspectief?

Op dit moment zijn twee aspecten het belangrijkst. Het eerste aspect is het belang van de call for justice, ofwel de oproep tot gerechtigheid. De wereld – vooral in Zuid-Afrika – voelde in de jaren negentig voor mij en mijn collega’s als een moment van opportuniteit en diepgaand transformatiewerk. Na het einde van de Koude Oorlog kende de wereld een opmars van transitionele gerechtigheid en werden er waarheidscommissies uit de grond gestampt. De wereld voelt nu – meer dan dertig jaar later – anders aan. En toch leeft die urgentie om gerechtigheid en rechtvaardigheid in de wereld te brengen sterker dan ooit. De wereld bevindt zich op een kantelpunt, een moment waarop onze toekomst op het spel staat. Het archiefwezen voelt hierdoor anders aan, want archieven kunnen nu een rol spelen in het bouwen aan een rechtvaardige wereld.

Het andere aspect is de metafoor die ik al jaren gebruik: the archival sliver (n.v.d.r.: letterlijk ‘archiefsplinter’, waarmee de uitsluiting van bepaalde groepen of documenten in archieven bedoeld wordt). Archieven bieden onderzoekers slechts een deel van het geheel en vormen maar een fractie van het sociale geheugen. Vaak worden bepaalde gemeenschappen uitgesloten. Hoewel het vandaag de dag beter is, komen de sporen die wij – als archivaris of als mens – zelf achterlaten vaak niet in het archief terecht. Daarnaast hebben we de laatste jaren dankzij technologie nieuwe capaciteiten ontwikkeld om traceerbare sporen van die uitsluiting te zien, te verwerken én te archiveren.

Door die nieuwe technologieën zijn er ook andere ‘instellingen’ die archief bewaren. Het archiefwezen heeft geen grip meer op wat het collectieve geheugen vormt en wat ermee verbonden moet worden. Wat is volgens jou de rol van archieven in het licht van deze nieuwe versnippering?

Het internet heeft tot een democratisering geleid, maar het is een tweesnijdend zwaard. Het is een uitdaging om een gemeenschapsarchief te ontwikkelen dat ook een hulpbron kan vormen voor een gemeenschap. Met behulp van sociale media en het internet kun je heel gemakkelijk, snel en zeer uitgebreid een gemeenschapsarchief ontwikkelen. Aan de andere kant is het ook mogelijk om die gemeenschap onder toezicht te plaatsen via dat archief. Tijdens de golf aan protesten op Zuid-Afrikaanse universiteiten in 2016 heb ik dat zelf zien gebeuren. Studenten gebruikten toen WhatsApp en andere socialemediaplatformen om zich te organiseren en hun plannen vast te leggen. De staatsarchieven ontdekten al snel hoe ze konden inbreken in die platformen en hoe ze dat archief konden gebruiken tegen de studenten door mee te lezen. Het werd snel een bewakingsmiddel waarmee ze mensen konden identificeren en hun exacte locatie konden achterhalen om ze bijvoorbeeld te arresteren. Dat fenomeen hebben we wereldwijd opgemerkt. Het is niet enkel de staat die deze tools gebruikt, maar ook grote techbedrijven. Ik zou durven stellen dat dynamische democratisering een vorm van archiveren is, met als doel geld te verdienen en ons denken, ons gedrag en onze beslissingen te beïnvloeden.

Ook in België zouden uitgesloten gemeenschappen hun ervaringen zelf moeten kunnen archiveren. Moeten we als archiefinstelling ook een actieve rol opnemen in het bereiken van die gemeenschappen en hen helpen om hun archief vast te leggen?

Institutionele archiefinstellingen die toegang hebben tot de grote middelen hebben een zekere verantwoordelijkheid tegenover gemeenschappen die uitgesloten of gemarginaliseerd zijn in relatie tot macht en privileges. Als wij vanuit het archiefwezen ondersteuning bieden in die strijd, wie weet wat voor betrokkenheid er dan ontstaat, welke relaties zich kunnen ontwikkelen en wat er dan kan gebeuren met het archief. Het archief kan een krachtige publieke gemeenschapsbron zijn voor het opbouwen van een samenleving die rechtvaardig en inclusief is en die fundamenteel gastvrij is voor iedereen in de samenleving. Dat vormt voor mij net een gemeenschap. De manier waarop we ons bij de Nelson Mandela Foundation engageren is heel anders dan – wat ik nog steeds zou beschouwen als – een bijna koloniaal of imperiaal soort instinct om de minder machtigen en de minder bevoorrechten te documenteren.

Als we ons inzetten voor gemarginaliseerde, onderdrukte of niet-gepresenteerde groepen in de samenleving, dan moeten we erkennen dat die keuze door anderen als politiek geïnterpreteerd kan worden. Het impliceert namelijk dat je andere groepen niet of minder betrekt. Moeten we niet steeds proberen om onpartijdig te zijn en de politiek te herkennen, en om zonder vooroordelen de samenleving als geheel vast te leggen? Denk je dat toekomstige generaties dan objectief kunnen reconstrueren wat er gebeurd is?

We moeten duidelijk maken dat we, als we onpartijdigheid als ons doel omarmen, bezig zijn met het reproduceren van de ongelijkheid die op dat moment en op die plaats bestaat. Als je bijvoorbeeld in een land zou wonen dat fundamenteel vrij is en die bevrijding omarmd heeft, dan zou die bestaande gelijkheid gastvrij zijn voor de call for justice en zou onpartijdigheid kunnen aanvoelen als een rechtvaardig doel. Maar als je in een land zoals Zuid-Afrika woont, waar de heersende machtsverhoudingen diep scheefgetrokken zijn door apartheid en kolonialisme, dan weet je dat het streven naar onpartijdigheid in strijd zou zijn met die call for justice.

Geloof jij in een wereld waar ongelijkheid niet meer bestaat en waar rechtvaardigheid heerst? Vanuit een archiefperspectief zouden we mensen – ongeacht hun etnische afkomst of cultuur – in een rechtvaardigere sociaal-economische positie kunnen versterken. Denk je dat we daar een rol in moeten spelen?

De mensheid is fundamenteel aan het veranderen en dat heeft te maken met hebzucht, vooroordelen en onwetendheid. Met betrekking tot je tweede vraag kan ik me geen archiefcontext voorstellen waarin er geen oproep is om betrokken te zijn bij het maken van die rechtvaardige samenleving. Altijd zijn er ghostly voices – in een archief zal er altijd ‘gefluisterd’ worden over contexten die onbekend, niet-gedocumenteerd of genegeerd zijn –, dus ik denk niet dat je er ooit aan kunt ontsnappen.

Hoe grijpen we die ghostly voices? Wat denk je dat een archivaris nodig heeft aan competentie, vaardigheid of buikgevoel om dat te kunnen?

Aan de basis ligt altijd luisteren. We zouden ook moeten kijken naar de manier waarop jonge archivarissen opgeleid zijn. In de loop der jaren hebben we in de archiefwereld denkers en schrijvers gezien die zich bezighouden met postmodernisme, poststructuralisme en deconstructie, maar ik denk niet dat we de dominantie van de archivistische traditie – die uit Europa overgewaaid is en die wortels heeft in de Romeinse periode – al aan het wankelen gebracht hebben. We moeten een totaal andere benadering vinden.

Het is een uitdaging om in contact te staan met diversiteit, te luisteren, gevoelig te zijn en aandacht te hebben voor iets waarvan ik – met mijn zeven vinkjes (n.v.d.r. eenzelfde persoon die zeven privileges afvinkt) – me niet echt bewust ben dat het gebeurt. Hoe ervaar jij dat?

Deze vraag neemt voor mij een iets andere vorm aan in Zuid-Afrika, waar we een zwart-witte elite hebben die zichzelf grotendeels isoleert van de harde realiteit van het dagelijkse leven. Deze nieuwe elite heeft parallelle systemen gecreëerd. Kinderen van de elite gaan naar privéscholen en zijn zeer geïntegreerd, met een erg hoge kwaliteit van onderwijs. En dan zijn er nog de openbare scholen waar het oude apartheidssysteem nog steeds functioneert. Hetzelfde geldt voor de gezondheidszorg, waar je privé- en openbare ziekenhuizen en gezondheidszorg hebt.

Binnen de Nelson Mandela Foundation vragen we ons af hoe we die elite aan het begrijpen krijgen. Apartheid is niet duurzaam en voor de begunstigden van dat systeem ziet het er anders uit, maar voor de meeste van onze mensen is er geen vrijheid gekomen. We hebben dagelijks gemeenschapsprotesten in ons land omdat ze geen basisvoorzieningen hebben. Wanneer zal de overheid beseffen dat het zo niet verder kan? We moeten onze samenleving fundamenteel herstructureren.

Archivarissen in België hebben meestal een universitaire opleiding gevolgd. Denk jij dat we de sleutels van het archief ook aan niet-academici kunnen geven?

We moeten het belang van het archiefwezen aantonen aan degenen die niet uit de academische wereld komen. In de jaren zeventig en tachtig begonnen veel progressieve activistische groeperingen in Zuid-Afrika het belang van archieven in de strijd voor rechtvaardigheid te waarderen, ik werd in die traditie geschoold. Je hoefde dus geen universitaire opleiding gevolgd te hebben. Je was een activist die begreep dat het geheugen een belangrijke bron is. Je begon de vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn om het geheugen te bewaren, te gebruiken en te mobiliseren. Ik heb twee collega’s die hier op onze archiefafdeling werken en wier waarden en manier van kijken naar archieven hierdoor gevormd zijn. Ik denk dat we in die zin bevoorrecht zijn. De Zuid-Afrikaanse geschiedenis heeft ons dat gegeven, maar misschien kan België dat ook op een of andere manier ontwikkelen.

Hoe kunnen we ons als archivarissen politiek uitdrukken en duidelijk maken dat we de rechten van bepaalde gemeenschappen niet schaden, maar net vechten voor anderen wier rechten ontkend zijn? Heb je tips om te manoeuvreren in dat zeer lastige veld, zonder dat we een heleboel controverse over ons heen krijgen?

Je moet politiek geraffineerd, street smart en teruggetrokken zijn. Daarnaast moet je ook het politieke terrein kunnen lezen. Waar ik ook reis in de wereld, zijn archivarissen, bibliothecarissen, museummedewerkers enzovoort heel goed in het technische werk waarvoor ze verantwoordelijk zijn, maar zijn ze nog te onbekwaam om het politieke spel te spelen. Dat politieke spel kan ook gaan over het positioneren van nationale archieven ten opzichte van staatsstructuren om toegang te krijgen tot meer middelen en grotere budgetten. Ik heb het niet per se over activisme vanuit de gemeenschap, want er zijn natuurlijk verschillende vormen van politiek. Laat de samenleving zien dat je haar iets zinvols geeft en stel haar tevreden door duidelijk te maken dat je belangrijk voor haar bent. Als je dan ander werk doet, zullen de mensen zien dat het geen afbreuk doet op wat ze van jou krijgen. Ze zullen beginnen inzien dat dat allemaal met elkaar samenhangt.

Het is moeilijk om actief relevantie te creëren in de gemeenschap, vanuit een institutioneel oogpunt. Gezien onze instellingen tegenwoordig zakelijker georiënteerd zijn, eist het archiefwezen meer document- en informatiebeheer. We moeten oproepen tot nieuwe disciplines en ons afscheiden van wat van oudsher een archief was.

Wat je beschrijft, staat niet los van wat we wereldwijd zien binnen deze groeiende neoliberale dominantie. Naast archieven worden ook universiteiten omgevormd tot bedrijfsentiteiten en worden ze bestuurd als bedrijven. Niet-gouvernementele organisaties, zelfs organisaties voor sociale rechtvaardigheid zoals de Nelson Mandela Foundation, worden verzelfstandigd. Het is duidelijk een uitdaging. We hebben nog geen manier gevonden om een kapitalistisch systeem te bestrijden dat steeds meer uitbuit. We hebben socialisme, communisme en revolutie geprobeerd, en toch groeit de ongelijkheid, ook in België. Het is een wereldwijd fenomeen en het zal blijven groeien tenzij we een manier vinden om het kapitalisme te bestrijden, inclusief het patriarchaat en de witte suprematie. In die context manoeuvreren we vandaag met de call for justice, die op dit moment zo dringend is. De ghostly voices zijn er en we moeten ons ervan bewust zijn. De huidige context van de verzelfstandiging van openbare instellingen laat dat niet toe.

Het geschreeuw wordt luider, maar we zeggen: “Sorry, we hebben geen tijd om het te verwerken.” Pas als we daaraan werken, kunnen we naar buiten treden en de gemarginaliseerde gemeenschappen helpen. We hebben een mentaliteitsverandering nodig en de call for justice zou op alle niveaus moeten klinken. Misschien zal de klimaatverandering ons dwingen om deze roep om gerechtigheid te horen. Ik denk dat we menselijke migratie zullen zien op een schaal die we ons nog niet eerder hebben kunnen voorstellen. Als het klimaat zo drastisch verandert, zullen mensen naar het noorden moeten trekken. En wanneer dat begint, kun je je niet meer beschermen tegen deze realiteit.

Als archivaris zeggen we altijd dat we het erfgoed bewaren voor toekomstige generaties, maar misschien moet onze focus in de plaats daarvan liggen op – en enkel daarop – de volgende generatie. Zou deze call for justice niet de oproep moeten zijn om minder in de toekomst en in het verleden te leven, maar wel vandaag?

Het is aan progressieve formaties om dat te bepalen, maar soms is het goed voor mensen om een stapje terug te doen. In ZuidAfrika zijn er oude veteranen die nog steeds het gevoel hebben dat hun stem belangrijk is en dat de manier waarop zij de wereld zien van cruciaal belang is, maar eigenlijk is dat verouderd. Ze zijn losgekoppeld van wat er echt gebeurt in de brede samenleving. Het is tijd om de jongere stemmen naar voren te laten komen.

Om af te sluiten: je hebt het ook vaak over mensen betoveren – enchanting people – en vanop de achtergrond influisteren (lacht). Hoe wil je dat op Informatie aan Zee doen?

Betovering heeft te maken met hoe belangrijk dit werk is. Betovering is verbinden, iets wat aanvoelt als een klein project kan aansluiten op een groter geheel en een veel breder publiek bereiken. Betovering is de gemeenschap betrekken en mensen inspireren om te blijven geloven en te blijven werken, want mensen raken snel ontmoedigd. Ik denk niet dat hoop hoopvol is, maar wat wel hoopvol is, is het delen van energie die dat geloof opbouwt. Ook al is de toekomst somber, wat we doen is belangrijk, net zoals het belangrijk is dat we ons met elkaar verbinden en vreugde vinden.