Op het domein van het militair Kwartier Koningin Elisabeth in Evere bevindt zich de Universitaire Bibliotheek van Defensie. Je zou de bibliotheek haast kunnen missen, want ze zit een beetje verscholen. Het is er rustig, maar de gepassioneerde medewerkers zijn meteen enthousiast om meer te vertellen over hun geliefde bibliotheek. De aanleiding van dit bezoek is namelijk de nakende verhuizing naar de Koninklijke Militaire School (KMS) in het centrum van Brussel, nabij het Jubelpark, eind mei.

De bibliotheek werd gebouwd in 1976 onder de noemer Administration du Personnel et Centre de Documentation et Bibliothèque (APDB). Je vindt die afkorting nog op de oude emblemen die op verschillende plekken aan de muur hangen en die meteen een nostalgische toon zetten in het gebouw. Om de toenmalige benaming een wetenschappelijk tintje te geven, staat ook de Latijnse uitspraak scientiam vulgantes meremus (we hebben het recht om kennis te verspreiden) erbij, met op het embleem een horizontale sabel om het neutraal te houden. Een sabel die naar boven wijst, duidt namelijk op een overwinning, een die naar beneden wijst op een nederlaag. Jaren later kreeg de bibliotheek de benaming Centrale Bibliotheek van Landsverdediging om dan over te gaan naar de huidige naam: Universitaire Bibliotheek van Defensie. Binnenkort zal deze bibliotheek in Evere verdwijnen en wordt de Koninklijke Militaire School haar nieuwe thuis.

Volgens bibliothecaris Bart Hollevoet was de bibliotheekinfrastructuur in de jaren zeventig haar tijd vooruit. “Dit gebouw werd twee jaar voor het bibliotheekdecreet van 1978 gebouwd en voldeed toen al aan de vermelde normen.” Nu is de bibliotheek wel dringend aan vernieuwing toe. Het is baliemedewerker Daniël Synave die vertelt: “We zaten hier vroeger met dubbel zoveel mensen, zowel Franstalige als Nederlandstalige, maar nu zijn we nog maar met tien. Ik werk hier sinds 7 augustus 1977. De eerste twintig jaar werkte ik in het boekenmagazijn en daarna bij gebrek aan personeel aan de uitleenbalie. De kennis die ik verworven heb, is toch wel voor drie vierde autodidactisch en ik ben blij dat ik dat zo verworven heb. Het voordeel van hier 46 jaar door te brengen: het gebouw slijt, maar het personeel ietsje minder (lacht).” Bart kan dat beamen: “Daniël is inderdaad een van de leergierigste medewerkers, hij is steeds klaar om dingen bij te leren en zijn kennis te delen. Zo’n medewerkers vormen echt een meerwaarde voor de bibliotheek. Ik leer zelf enorm bij van hen, want hun ervaring is niet te schatten.”

De collectie van de Universitaire Bibliotheek van Defensie telt ongeveer 500.000 hedendaagse en 2.500 oudere werken over exacte, sociale en militaire wetenschappen: van militaire geschiedenis en technologie tot defensiepolitiek, conflicten en recht. Dat kan zowel nationaal als internationaal zijn. “We hebben bijvoorbeeld Onuitwisbaar van Edward Snowden in onze collectie zitten en dat laat zien dat Defensie ook in staat is om kritisch naar zichzelf en naar haar bondgenoten te kijken. Daarnaast zijn er ook heel wat romans, non-fictieboeken – zoals over visserij of yoga bijvoorbeeld – en films, in de vorm van videocassettes, die soms helemaal niets te maken hebben met defensie. Door die voorgeschiedenis als centrale bibliotheek gaat het dus veel breder”, vertelt Bart.

Centrale bibliotheek voor militairen

Je kunt het je nu niet meer voorstellen, maar op een bepaald moment diende de bibliotheek als een ‘openbare bibliotheek’ voor alle militairen die op dit militair domein hun legerdienst uitoefenden. Haar rol was vroeger veel breder dan nu. “Ze bleven hier soms wel een hele week en de bibliotheek vormde dan de voornaamste bron van informatie, ontspanning en lectuur. Er waren namelijk nog geen smartphones en draadloos internet. Je kunt het dus vergelijken met de missie van openbare bibliotheken”, zegt Bart.

Geen fervente lezer? De militairen konden zich ook met een geleende video – en dat kon gerust een film zijn zoals Dances with Wolves of Girl, Interrupted – discreet terugtrekken in een van de drie zogenaamde videocabines. Daniël heeft die videocabines nog operationeel gezien: “In elk kamertje stond er een videospeler, tv en zetel, maar geen dekentje, en ook snacks waren niet toegelaten (lacht).” Die videocabines werden niet zoveel gebruikt, en hoewel het nu claustrofobisch lijkt – ze dienen nu als een opslagplaats voor rommel – konden militairen er zo even ontsnappen aan het dagelijkse leven op dit militair domein.

Bibliothecaris en documentalist Sandra Parys werkt sinds 2004 in deze bibliotheek en heeft het hier echt zien veranderen. “De leeszaal zat vroeger inderdaad vol mensen die hier een tijdschrift, krant of roman kwamen lezen. Dat element is uit onze werking verdwenen, maar als militairen uitgezonden worden voor een lange tijd – zoals bijvoorbeeld bij de eerste uitvaart van het oorlogsschip Louise-Marie van de Belgische marine – geven we soms wel een kleine bibliotheek mee ter ontspanning voor de lange dagen op het fregat.”

Het leven is uit de leeszaal verdwenen, en deze dient nu als een vergaderruimte voor heel het bataljon en als expositieruimte, met op dit moment een wel heel merkwaardige tentoonstelling, genaamd Top Secret – van de militaire inlichtingendienst – rond spionagegadgets. “De bibliotheek blijft op deze manier nog nuttig natuurlijk. Ik vermoed dat de tanks iets prioritairder waren dan de bibliotheek (lacht). Al is het op budgettair vlak nu gelukkig beter. In het begin was het een heuse zaligheid om hier als bibliothecaris te werken, met de toenmalige drukte. Ik kijk er toch al naar uit om opnieuw die drukte te ervaren in de Koninklijke Militaire School”, vertelt Sandra.

Onder de eenheid Koninklijke Militaire School

De aanleiding van de verhuizing naar de Koninklijke Militaire School is de beslissing van het hoofdcommando van Defensie om dit militair domein te verkleinen, en helaas wordt de bibliotheek niet gezien als een essentiële dienstverlening voor dit kwartier. “We moeten dit terrein tegen volgend jaar verlaten, en de eerste fase van de verhuizing begint al eind mei van dit jaar. Gelukkig is onze bibliotheek al een onderdeel van de Koninklijke Militaire School. Ze bieden er universitaire opleidingen aan en dat is ook de reden waarom we de benaming van universiteitsbibliotheek zijn beginnen gebruiken, omdat we vallen onder het gezag van die eenheid. In zekere zin is ons voortbestaan dus toch verzekerd. Het hele team verhuist mee naar de nieuwe locatie, want het gebouw gaat tegen de grond. Er wordt van ons verwacht dat we dit jaar alles hebben ontruimd, maar er is nog veel werk”, vertelt Sandra.

De verhuizing is volop bezig. Heel wat boeken zijn al van de planken gehaald en ook de container buiten zal nog goedgevuld raken met gewiede boeken. Het is een taak die Sandra op zich neemt: “In het magazijn liggen bijvoorbeeld heel wat video’s en die moeten natuurlijk weg. Daarnaast krijgen we ook veel schenkingen, maar vaak zitten daar werken in die we al hebben. We hebben boeken vanaf 1830, dus we moeten onze collectie echt limiteren. We zijn momenteel ook bezig met alles te catalograferen, en zaken die verouderd zijn, moeten we wieden. Dat doet pijn, de container zit al voor de helft vol, maar gelukkig schenken we ook boeken aan landen zoals Benin en Congo. Dat vind ik minder erg.

De verhuizing zal in verschillende gradaties gebeuren. Een andere dienst hier regelt alle verhuizingen binnen Defensie en neemt hiervoor een plaatselijke firma aan die gelukkig ook gespecialiseerd is in het verhuizen van (kostbare) boeken. Eind mei gaat de collectie van kostbare werken als eerste naar de Koninklijke Militaire School. Het zijn nu de laatste weken, maar sommige medewerkers zullen hier nog blijven, om te wieden, om boeken in te voeren – zoals ik – of om de vergaderzaal te beheren – zoals Daniël. Enkele bibliotheekmedewerkers gaan vanaf eind mei wel al naar de Koninklijke Militaire School, gezien de zomervakantie eraan komt. Aan de openingsuren, van 7.00 tot 15.00 uur, verandert er niets”, voegt Sandra nog toe.

“Het zal echter een andere manier van werken zijn in de Koninklijke Militaire School. We zullen meer met digitale databanken werken, want dat is de toekomst. De studenten zijn voortdurend bezig met de collectie en gebruiken de bibliotheek ook als leerplek, gezien ze er vaak een week verblijven. Het zal dus levendiger zijn dan hier en de bibliotheek zal voor hen een soort rustplaats vormen. Het is er ook een stuk moderner dan hier, met een zelfuitleenbalie en toegang tot de bibliotheek na de openingsuren. Enkele bibliothecarissen, onder wie ikzelf, zullen ook introductielessen geven aan de studenten over documentaire opzoekingen. Ook studenten die een voortgezette vorming volgen om op een hoger niveau te kunnen werken, zullen wij helpen begeleiden met hun thesis. Ik kijk er alvast naar uit om ze warm te maken voor de bibliotheek”, vertelt Sandra.

“De uitdaging nu is om een nieuwe rol aan te nemen binnen de Koninklijke Militaire School en de diversiteit in de collectie te proberen behouden. Dat zal niet gemakkelijk zijn, gezien we terug zullen moeten gaan naar onze corebusiness. Na de verhuizing zullen de leerlingen en het personeel van de Koninklijke Militaire School – die nu al een van onze publieksgroepen vormen – onze voornaamste publieksgroep worden. In de praktijk zal de hele recreatieve collectie verdwijnen, omdat de bibliotheek geen recreatieve rol meer heeft. Mijn voorkeur is om de resterende collectie zo breed mogelijk te houden, maar dat is een persoonlijk standpunt”, zegt Bart. Bibliothecaris-directeur Sven Soupart voegt hier nog aan toe: “De Universitaire Bibliotheek van Defensie heeft een hybride functie: professioneel en patrimoniaal. Daarom willen wij, in de mate van de ruimte die ons in de kazerne van Peutie ter beschikking staat, een zo gevarieerd mogelijke collectie behouden.”

Het huidige gebouw is toch wel een beetje in verval. Op sommige plaatsen lekt het, op de vloer ligt tapis-plain en in het magazijn zijn de verrijdbare systeemkasten automatisch, maar werken ze helaas niet zoals het hoort. “Gezien we met een vrij grote collectie zitten, gaan veel boeken naar het centraal depot in de kazerne van Peutie. We hopen dat dat op tijd in orde gebracht wordt. De collectie wordt nog regelmatig geraadpleegd en het zou vervelend zijn als die even ondergebracht wordt op een andere bewaringsplaats. Het zal wel mogelijk zijn om werken uit het depot in Peutie te lenen. Iemand van de Koninklijke Militaire School zal enkele keren per week de boeken halen en bezorgen. Gelukkig mochten we voor het nieuwe magazijn enkele voorwaarden stellen, dus zullen we opnieuw overschakelen naar manueel verrijdbare kasten. Iedereen die binnen Defensie werkt, zal nog steeds boeken kunnen lenen en verstuurd krijgen. Daarnaast zullen we ook nog steeds alle aankopen voor Defensie regelen en de abonnementen beheren. Dat blijft”, vertelt Sandra.

“In de Koninklijke Militaire School zijn ze bovendien polyvalenter, terwijl iedereen hier elk zijn of haar specialiteit had: magazijn, boekbinderij, onthaal, administratief beheer en catalografie. We zullen ons daar flexibeler moeten opstellen”, voegt Daniël nog toe.

Kostbare werken van de zestiende eeuw

Op de eerste verdieping vind je een lokaaltje met zo’n 2.500 kostbare werken: boeken of ander materiaal (zoals kaarten) over militaire onderwerpen sinds 1534. Het oudste boekje, Tactiques de Guerre, dateert van die tijd en toen werd de tactiek van het oorlog voeren met tekeningen en gravures aan de man gebracht. Oorlog voeren met prentjes dus. “Ik denk dan dat degenen die de boekjes vroeger maakten er rekening mee hielden dat niet iedereen die ze in handen kreeg, goed kon lezen. Stel dat je op het slagveld staat, dan moet je niet alles beginnen lezen. Prentjes zijn handig”, vertelt Bart enthousiast.

Vroeger kwamen bezoekers of militairen regelmatig naar deze schatkamer voor rondleidingen en exposities over deze oude werken. Niet alle kostbare werken zijn echter uniek, want sommige oude werken kunnen een reproductie zijn, omdat de originele flap bijvoorbeeld ontbreekt. Bovendien bezitten instellingen zoals KBR deze werken ook. “Sommige werken zijn toch een beetje uniek, zoals deze (herstelde) missaal van 1866, omdat er zowel tekst als muziek bij elkaar staat. Daarnaast hebben ze mij toch altijd verteld dat de Universitaire Bibliotheek van Defensie de enige is in België die het proces van Neurenberg compleet heeft. Zelfs KBR zou een boek te kort hebben”, zegt Sandra.

“De bewaaromstandigheden zijn hier echt niet ideaal”, vult ze aan. “Zoals je ziet, hebben we al jaren problemen met lekken, vocht en apparatuur die niet goed werkt. Je merkt dat helaas aan de hand van de vergeelde pagina’s van deze oude werken. Jammer genoeg zal deze kostbare collectie terechtkomen in een magazijn dat zich in de kelder van de Koninklijke Militaire School bevindt, gelukkig wel met veel betere bewaaromstandigheden.” Deze kostbare werken zullen niet voorgoed verdwijnen in een duistere kelder, aldus Sandra: “De Koninklijke Militaire School was meteen enthousiast over mijn voorstel om af en toe enkele oude werken tentoon te stellen in de nieuwe bibliotheek, weliswaar in vitrinekasten met klimaatregeling. We nemen er nog niet volledig afstand van!”

De tijd blijft stilstaan in de boekbinderij

In een ruimte aan de achterkant van het gebouw, net naast het magazijn, zit de boekbinderij van Defensie. Die zit nu wel een klein beetje verscholen. Toen restaurateur Auguste Denis hier begon, vormden ze namelijk een team van vier – nu werkt hij hier nog als enige – en had de boekbinderij een veel centralere plek in de bibliotheek: daar waar nu de kantine is (net naast de uitleenbalie). De memorabilia – emblemen van de verschillende diensten – die boven de bar pronken, zijn hier nog het bewijs van. In 1996 verhuisden ze meer naar achteren, maar je kunt je goed voorstellen waarom hier vroeger zoveel rondleidingen georganiseerd werden. 

De tijd is er blijven stilstaan – eigenlijk geldt dat voor het hele gebouw – en het lijkt net op een museum. Auguste is al meer dan veertig jaar boekbinder en samen met Daniël zit hij het langst in de stiel. Zij vormen hier dus de echte anciens. Auguste ontfermt zich over het inbinden van tijdschriften, het plastificeren van nieuwe boeken en het restaureren van oude boeken, maar er was een tijd waarin er veel meer gedaan werd.

“Alles wat je hier vindt, werd op een bepaald punt veel gebruikt: een hele resem aan materiaal om boeken te restaureren en guldenboeken of ceremoniële boeken te creëren voor het jubileum van een dienst. Het werk hier gebeurt nog steeds op dezelfde artisanale manier. Hetzelfde resultaat kun je nu eenmaal niet bereiken met een machine, het vergt toch wel enig fingerspitzengefühl”, vertelt Bart.

Zo staan er nog machines om karton te snijden, kaften mee te lijmen en te nieten, en verschillende soorten boekenpersen, zowel nieuw als oud. Dat was nodig om guldenboeken met een harde lederen kaft te maken. Aan de hand van stukjes karton werd het reliëf gemaakt door dat te lijmen en te persen. Daarbovenop konden letters, emblemen of andere versiersels komen, die met goudpapier bestreken werden. En om het helemaal af te maken, kon je een lintje kiezen in een leuk kleurtje. Op de guldenboeken lees je soms de Latijnse woorden liber amicorum, de plechtige naam van een guldenboek. Een voorbeeld hangt op de muur boven een werkbank: het embleem van de Ardeense jagers, met de Franse woorden résiste et mords en met een everzwijn, het reliëf volledig in goud. Op een andere muur werd een soort ‘starterskit’ opgehangen met wat je allemaal nodig hebt voor zo’n guldenboek.

De lettertjes, drukpennen en goudpapier zitten nog keurig in een kastje aan het werkblad. Of soms daarbuiten, zoals Bart al lachend opmerkt: “Het goud klotst hier letterlijk tegen de plinten.” Een kastje van wat was. “Helaas zijn we daar nu niets meer mee, eventueel kunnen we een deel van deze letters en drukpennen schenken aan KBR. Maar dat is enkel als ze geen betrekking hebben op het patrimonium van Defensie. Alles wat eigen is aan Defensie en militaire thema’s, zoals wapenschilden van specifieke divisies, diensten of kwartieren, schenken we eerder aan erfgoedbeheerders binnen Defensie. Ook het materiaal dat Auguste niet meeneemt naar de nieuwe locatie zullen we moeten wegschenken aan verschillende erfgoedmusea, zowel binnen als buiten Defensie”, zegt Bart.

Naast het inbinden van tijdschriften – een praktijk die stilaan zal verdwijnen door de komst van tijdschriften in digitale vorm– houdt Auguste zich momenteel ook nog bezig met het restaureren van boeken, bijvoorbeeld uit de collectie van de kostbare werken. Hij vertelt gepassioneerd over zijn werkwijze, terwijl ik foto’s neem: “Sommige oude werken vallen uit elkaar, waardoor je die eerst moet naaien, lijmen en eventueel van een nieuwe flap moet voorzien. Zaken zoals boeken reinigen, doe ik niet, dat is nog een andere tak van het vak.”

Auguste maakte ook dikke kartonnen dozen om oude boeken in te bewaren. De dozen hebben deurtjes of een flap en zijn vanbinnen bekleed met een zachte stof. “Indien de doos proper is, kun je zo ook een soort microklimaat met een goede temperatuur en luchtvochtigheid creëren om een boek in te bewaren of om een boek te ondersteunen, zodat het op zijn plaats blijft liggen. Deze manier van werken stamt dus uit een tijd waarin boeken met ontzag behandeld werden”, vertelt Bart.

Binnen drie jaar gaat Auguste op pensioen, en hij zal niet vervangen worden. Herstellingen en dergelijke zullen dan extern moeten gebeuren. “Tijdschriften en andere werken die gebonden moeten worden en eventuele restauratiewerken zullen ook uitbesteed moeten worden, hoewel meer en meer tijdschriften ook digitaal verschijnen. Het is wel erg jammer dat een restaurateur in huis zal verdwijnen”, zegt Bart. “Het is het einde van een tijdperk.”

Slot

Iemand rondleiden in het hele gebouw heeft de medewerkers precies al deugd gedaan. Ze hebben nog eens kunnen stilstaan bij wat ze gaan meenemen naar de nieuwe locatie of wat ze zullen wegschenken. Bovendien was dit bezoek voor sommigen ook een trip down memory lane. We wensen hun alvast veel succes toe in de Koninklijke Militaire School!