In de cultureel-erfgoedsector is duurzaamheid bijna een tweede natuur, aangezien de duurzame zorg voor het erfgoed centraal staat. Deze zorg impliceert meer dan enkel het materiële behoud en beheer van een collectie archieven of erfgoedobjecten. De resultaten van het gedane onderzoek moeten ook bekendgemaakt worden, zodat een breed publiek er kennis van kan nemen. Erfgoed speelt een belangrijke rol in onderwijs, toerisme en algemene kennisontwikkeling. Archiefinstellingen dragen bij aan een duurzame en inclusieve samenleving doordat zij kennis delen en een belangrijke rol spelen in de vooruitgang van de wetenschap. Archieven zijn daarnaast ook plaatsen waar mensen terechtkunnen voor (in principe) vrije en onbeperkte toegang tot kennis, wetenschap en cultuur. We bewaren archiefmateriaal, publicaties, objecten en dergelijke meer ook omdat zij ons toelaten een kritisch en genuanceerd beeld te schetsen van het (verre en recente) verleden. In die zin kunnen archieven en ander cultureel erfgoed dienen als ‘hernieuwbare hulpbron’ die de hele maatschappij ten goede komt.

Green team

Het Centrum voor Academische en Vrijzinnige Archieven (CAVA) ontstond in 2012 als archief van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en van de Nederlandstalige vrijzinnigheid sinds 1945. Sinds 1 januari 2016 is het een erkend cultureel archief op Vlaams niveau. In 2017 startte CAVA met een eigen ‘Green Team’, dat jaarlijks werkt rond een toolkit, ontwikkeld in het kader van het Green Impact Project. Het Green Impact Project ontstond bijna vijftien jaar geleden in de schoot van de National Union of Students in het Verenigd Koninkrijk (VK) en werd intussen bij meer dan tweehonderd organisaties in zes verschillende landen geïmplementeerd. Het project werd bekroond met een Unesco-Award voor baanbrekend werk op het vlak van duurzaamheid en gedragsverandering. Met ondersteuning van het Green Team van de VUB (dat volledig uit studenten bestaat) gaat CAVA de uitdaging aan om jaar na jaar stappen te ondernemen voor meer duurzaamheid. Aanvankelijk hadden onze acties vooral betrekking op ecologische duurzaamheid, maar door de jaren heen werd ook steeds meer aandacht besteed aan de socio-economische dimensie van duurzaamheid.

Toegankelijkheid

Onze website is op dat vlak een belangrijk instrument. Hoewel de website nog niet volledig voldoet aan de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) – onze catalogus en een aantal van onze online tentoonstellingen zijn nog niet WCAG-compliant – is deze voor het grootste deel toegankelijk voor mensen met een visuele, auditieve of motorische beperking. Onze website is ook de plek waar we onze onderzoeksresultaten beschikbaar stellen voor iedereen. Omdat maatschappelijke waardecreatie essentieel is voor erfgoedinstellingen, trekken we resoluut de kaart van open science. De artikels die verschenen in onze publicaties Op zoek en Looking Back to Look Forward werden integraal op onze website geplaatst, evenals kleinere brochures. Fragmenten van de interviews die we afnemen, plaatsen we online, zodat deze beluisterd of gelezen kunnen worden (de transcripties worden voorbereid door vrijwilligers). Datasets worden toegevoegd aan Wikidata.

We zetten uiteraard niet alleen online, maar ook offline in op een gevarieerd en toegankelijk aanbod: de meeste van onze activiteiten zijn gratis en sinds 2021 laten we ook geregeld ‘zwerfgoedboeken’ los in het wild: dat zijn dubbels die via schenkingen in onze collectie terechtkwamen (historische boeken, kunstboeken en dergelijke) en die we, in plaats van ze naar de container af te voeren, in boekenruilkastjes in Vlaanderen en Brussel achterlaten. Bij onze activiteiten proberen we drempels weg te nemen: zo werd er bij de rondreizende fototentoonstelling Gepakt door de vrijheid … en de fotograaf (2018) een catalogus in groteletterdruk voor mensen met een leesbeperking aangeboden.

Samenwerking

CAVA werkt daarnaast ook samen met gelijkgestemde instellingen in de socioculturele sector die over een gevorderde expertise rond bepaalde thema’s beschikken. De afgelopen jaren werkten we bijvoorbeeld samen met de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB; een workshop voor hogeropgeleide anderstaligen, 2018), een Centrum voor Basiseducatie (leeractiviteit voor cursisten van het VDAB-traject NT2, 2018), D’Broej (workshop voor kinderen die opgroeien in een maatschappelijk kwetsbare context, 2018) en Match Belgium (meet-up om vrouwen op het LGBTQIA+-spectrum samen te brengen en te empoweren, 2019). Door samen te werken bouwen we zelf ook expertise op inzake diversiteit, intra- en intergenerationele sociale rechtvaardigheid, participatie van alle bevolkingsgroepen, enzovoort.

CAVA zoekt aansluiting bij de Sustainable Development Goals (SDG’s, in het Nederlands de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen), die later vertaald werden naar het 5P-model: People, Planet, Peace, Prosperity en Partnership. Naast de 5 P’s hanteert de VUB nog een zesde P, namelijk die van Poincaré. Deze verwijst naar Henri Poincaré, wiens woorden de VUB-baseline vormen. Scholen, leerlingen en leerkrachten zijn vanzelfsprekend een belangrijk doelpubliek voor het doorgeven van de duurzaamheidsgedachte. In 2022 deed CAVA mee met het eerste Klasbakken-project van FARO. Het Klasbakken-project rond het maken van een tijdscapsule namen we op in het gediversifieerd aanbod van CAVA en pasten we bijvoorbeeld aan het taalniveau van de leerlingen en het onderwerp van de les aan. In het kader van het project Sociale Media Archivering bieden we vanaf dit jaar ook Klasbakken-projecten aan waarbij we stilstaan bij de digitale duurzaamheid, om de digitale geletterdheid van leerlingen uit het secundair onderwijs te versterken.

Onderbelichte figuren

Onderzoeksmatig willen we meer inzetten op onderbelichte figuren uit de vrijzinnigheid, zoals vrouwelijke pioniers en mensen met een migratieachtergrond. Een onderzoeksproject zoals dat rond 50 jaar Unie Vrijzinnige Verenigingen (2021) focuste op de centrale koepelvereniging van de vrijzinnige gemeenschap. Door de evolutie van die koepel en zijn diverse lidverenigingen uit te schrijven in een publicatie, maken we deze gemeenschap bewust van haar verleden en van het belang dat erfgoed speelt in het doorgeven van deze geschiedenis. Onze acties rond immaterieel cultureel erfgoed, die op zoek gaan naar tradities, gebruiken, feesten en rituelen in de relatief jonge ‘georganiseerde vrijzinnigheid’ zijn eveneens gemeenschapsvormend.

We beschouwen duurzaam handelen kortom als een proces, niet als een eindbestemming. Bewustmaken van zowel ecologische als andere vormen van duurzaamheid, bijvoorbeeld door gemeenschapsversterkende en zo inclusief mogelijke activiteiten, zien we in het verlengde van het inherente duurzaamheidsstreven van cultureel-erfgoedbewaarders. Stap voor stap bekwamen we ons hier verder in, bedden we de duurzaamheidsgedachte sterker in onze reguliere werking in en vertalen we deze naar onze erfgoedgemeenschap en de cultureel-erfgoedsector.