Om te begrijpen waar dit boek uit 2010 van Marilyn Johnson over gaat, moet je kijken naar de ondertitel: How Librarians and Cybrarians Can Save Us All. De hoofdtitel is niet alleen een standaarduitdrukking aan de uitleenbalie, maar betekent ook dat bibliothecarissen nog nooit zo beschreven zijn als in dit boek.

Overlijdensberichten als aanleiding

Tijdens het schrijven van haar boek over overlijdensberichten, die in de Verenigde Staten (VS) meestal een hele levensbeschrijving geven, viel het Johnson op dat bibliothecarissen heel verrassende carrières kunnen hebben. Het karikaturale beeld van de saaie, grijze muis met het leesbrilletje klopt niet: bibliothecarissen zijn “innovators, activists, and pioneers”. Johnson ging ze hoe langer hoe meer opzoeken en bijna stalken: ze wurmde zich binnen in allerlei, soms obscure, (digitale) groepen om te ontdekken waar ze allemaal mee bezig waren. Ze ontmoette activisten en anarchisten, bloggers, cyberpioneers, maar vooral mensen voor wie het allemaal draait rond onvoorwaardelijke dienstverlening.

Uiteenlopende verhalen

Voor wie gewoon is aan de wat droge literatuur over bibliotheekaangelegenheden is het wennen: dit boek geeft in twaalf hoofdstukken evenveel verslagen in bijnaromanvorm over de meest uiteenlopende activiteiten die bibliothecarissen ondernemen. Er is het heel herkenbare relaas over een niet zo vlot lopende software-migratie, naast de beschrijving van anarchistische bibliothecarissen die actief deelnemen aan politieke betogingen of zich verzetten tegen de Patriot Act. Johnson heeft ook aandacht voor wat (jonge) collega’s in blogs en in de virtuele realiteit uitrichten en beschrijft een wedstrijd op een conventie van de American Library Association (ALA) waarbij groepen collega’s dansjes opvoeren met boekenwagentjes. Eén hoofdstuk vertelt het verhaal van een aantal (christelijke) bibliothecarissen die aan ontwikkelingswerk doen door in Rome cursussen te organiseren voor collega’s uit derdewereldlanden. Een lang stuk gaat over de ontwikkelingen in de New York Public Library. Eerst is er het verhaal van de medewerker die ontdekt dat er best veel auteurs gebruikmaken van de bibliotheek, terwijl ze niet bepaald in de watten gelegd worden: ook zij hebben af te rekenen met de lange wachttijden en vervelende procedures. Hij maakt er zijn roeping van om ze extra te verzorgen en om zelfs bijeenkomsten voor hen te organiseren. Dan is er een lang stuk over de manier waarop het bestuur de bibliotheek tracht te moderniseren, dat wil zeggen de vertrouwde onderzoeksbibliotheek om te turnen naar een publieksgerichte uitleenbibliotheek, inclusief kinderafdeling en -activiteiten. Het aantal wetenschappelijke referenten, gespecialiseerd in bijvoorbeeld Oosterse collecties wordt afgebouwd, tot de laatste er uiteindelijk ook de brui aan geeft. Eén hoofdstuk gaat over een bibliothecaresse die een lokaal krantje uit het stadje Deadwood veilig stelt door het te archiveren en te ontsluiten, maar ook een rol speelt in een digitale evocatie van de geschiedenis van het beruchte stadje. Tussendoor kun je ook nog lezen hoe een schrijversarchief uit een brandend huis gered wordt.

Redders dus, maar waarvan allemaal?

Maar hoe gaan bibliothecarissen de wereld dan redden? In een artikel uit hetzelfde jaar vatte Johnson haar standpunt overzichtelijk samen. Bibliothecarissen redden iedereen – zonder onderscheid – die verdrinkt in de overvloed aan informatie in het Google-tijdperk, door gebruikers te helpen met computerproblemen of door te snappen wat gebruikers eigenlijk nodig hebben, zonder dat ze dat zelf kunnen verwoorden: “They do this without making these patrons feel stupid.” Ze geven alle boeken een kans, digitaliseren obscure lokale krantjes, redden een schrijversarchief en maken van het ontsluiten van moeilijk toegankelijke wetenschappelijke collecties hun levenswerk. Ze behoeden ouders en leraren voor een zenuwinzinking door kinderen te ondersteunen bij hun schoolopdrachten of door cursussen informatievaardigheden te organiseren.

Fashion en passion

De reacties op het boek waren meestal positief. Eén recensent merkt op dat je soms een buitenstaander nodig hebt om je te herinneren aan het belang van ons beroep. Maar er waren ook kritische noten: het ging te weinig over archieven, de nadruk lag te veel op de oostkust, de auteur was te veel bezig met rariteiten en te weinig met het boekenvak. Iemand vond dat er te veel ‘fashion’ en te weinig ‘passion’ was, omdat Johnson altijd beschrijft hoe iemand eruitziet, wat hij of zij aanheeft. Maar dat is net waar het bij Johnson over gaat: ze beschrijft concrete mensen en geeft de gesprekken die ze met hen voerde in detail weer: je bent er als het ware zelf bij.

Literatuur over bibliotheken bestaat uit verslagen over projecten die geslaagd zijn en over mensen die hun officiële rol vervullen. Zelden of nooit lezen we het relaas van een mislukking of over de frustraties van collega’s bij migraties, bij bezuinigingen of bij de heroriëntering van de bibliotheek. Hier wel, in een boek vol ‘passion’.