Een kleine tien jaar geleden kwam het concept boekenruilkast voor het eerst ter sprake in een vergadering van het beheersorgaan van de bibliotheek waarvan ik toen bibliothecaris was. Het was een fenomeen dat zich op dat moment begon te verspreiden in Vlaanderen. De voorzitter vond dat we als lokale bibliotheek niet konden achterblijven. Zelf was ik niet zo’n grote fan op dat ogenblik. Het was de tijd dat collectiemanagement opgang maakte: een kleinere, maar actuele en performante collectie was het streefdoel. Voor oude boeken was daarbij minder aandacht, die werden immers weggesaneerd. Dat betekende ook dat we geen giften meer accepteerden: ik stuurde mensen die hun zolder leegmaakten of erfenissen van familieleden aan de bibliotheek wilden overdoen naar de dichtstbijzijnde kringwinkel. Onze afgevoerde boeken werden wel verkocht, maar voor een goed doel buiten de gemeente.

Na een tijdje werd beslist een boekenruilkast (waarin ook afgevoerd materiaal uit de bibliotheek aangeboden werd) in te richten aan de buitenmuur van de muziekschool, op enkele honderden meters van de bibliotheek. De voorzitter nam zelf de taak van het opvolgen van de kast op zich. Later kocht het beheersorgaan van eigen middelen een houten Engelse telefooncel, bouwde die om en plaatste deze in het toen nieuwe gemeenschapscentrum.

Op dit ogenblik zijn er in mijn gemeente vier kasten, waarvan twee in de bibliotheekvestigingen zelf. Die worden vrij intensief gebruikt. Onder andere door mezelf, zoals ik verder uitleg.

Oorsprong

Waar komt het concept boekenruilkast vandaan? Op het internet vind je daarover veel informatie, het idee heeft blijkbaar vele vaders. Het lijkt erop dat het Angelsaksisch van oorsprong is. Er bestaan een aantal organisaties die zich ermee bezighouden. De bekendste zijn BookCrossing en Zwerfboek, maar al bij al is hun inmenging niet essentieel voor het bestaan en de werking. Het lijkt erop dat boekenruilkasten er zijn, omdat de tijd er rijp voor is. Een aantal waarden zijn belangrijk in de dimensie waarin ze bestaan.

Openbare ruimte

Boekenruilkasten bevinden zich op publiek domein, of op privéterrein dat gemakkelijk toegankelijk is. Dat kan buiten zijn, bijvoorbeeld aan de muur van een woning, of vrijstaand in een tuin. Maar binnen kan ook: in een school, een bibliotheek of een supermarkt. Vrij recent besliste de NMBS om in vijftig grotere stations ruilkasten te plaatsen. Het aantal en de spreiding is afhankelijk van de structuur van de openbare ruimte, in de stad is die anders dan op het platteland.

Sociale interactie

Ontmoeting met boekenliefhebbers is een belangrijk aspect. Ze hoeven elkaar niet fysiek te zien, het gebeuren rond de ruilkast creëert als het ware vanzelf een sociale dynamiek. Belangrijk is het actief delen en ruilen via de kasten. Veelvuldig gebruik zorgt daarbij vanzelf voor sociale controle.

Anonimiteit

Boeken worden geplaatst en weer uitgehaald op anonieme basis. Niemand moet zich hiervoor verantwoorden. Soms bevatten boeken wel een naam of een andere indicatie over de oorspronkelijke eigenaar, maar die is meestal niet aangebracht in functie van het ruilen.

Ruilen

Het basisidee van een ruilboekenkast is het ruilen. Er komt geen financiële transactie aan te pas.

Delen

Gemeenschappelijkheid is een belangrijk gegeven. De boeken die in de kast geplaatst worden, komen in het publieke domein terecht waar ze weer uitgehaald kunnen worden door ze mee te nemen.

Kosteloosheid

Er zijn geen kosten. Voor de gebruiker althans. De kosten voor het maken van de kast en voor het beheer ervan vallen ten laste van de organisator, bijvoorbeeld de NMBS wanneer het om ruilkasten in treinstations gaat. Er is natuurlijk een gevaar voor vandalisme, dat risico is ook voor de organisator.

Vrijwillige overdracht

Er is geen enkele verplichting. Iedereen stelt boeken ter beschikking naar eigen keuze, en dat geldt ook voor het meenemen. Er is niet noodzakelijk een een-op-eenoverdracht. Eigenlijk zijn er geen regels, tenzij impliciete.

Duurzaamheid

Gelezen boeken een nieuw leven geven, is een belangrijke motivatie. Dat past helemaal in een tijdsgeest die zich afzet tegen verspilling en tegen een wegwerpcultuur.

Laagdrempeligheid

Vermits er geen financiële drempels zijn en ook de sociale drempel laag is, is een boekenruilkast bijzonder toegankelijk, ook door de plaatsing op een openbare of toegankelijke plaats.

Functie in de leesomgeving

Wat is nu de functie van de ruilkast in de leesomgeving? Men zegt weleens dat ruilkasten de bibliotheek of de boekhandel vervangen op plaatsen waar die er niet zijn. Dat kan tot op zekere hoogte waar zijn, maar meestal is dat toch niet het geval. Ruilkasten werken heel anders dan bibliotheken. Er is namelijk geen collectie. Wel een (beperkt) aanbod van boeken, maar daar zit geen strategie in. Het aanbod is grotendeels toevallig, en ook niet altijd actueel.

Bij mijn weten is er geen onderzoek gedaan naar de gebruiker van de ruilkast. We weten dus niet hoe die verschilt van een bibliotheekgebruiker. Waarschijnlijk niet zoveel: in beide gevallen gaat het om boekenliefhebbers. Uit eigen ervaring durf ik stellen dat de ruilkastgebruiker gemiddeld ouder is dan de bibliotheekbezoeker. De boeken in de ruilkasten zijn dat ook. Als ik naar mezelf kijk, zoek ik vooral uitbreiding ten aanzien van de collecties van bibliotheek en boekhandel, omdat die vaak te expliciet actueel zijn. De oudere boekenliefhebber gaat ook verder terug in de tijd voor zijn interesses en voorkeuren. Die vindt hij (deels) in de boekenruilkast. Probleem is wel dat als je een interessant boek vindt van een schrijver, je andere wegen moet bewandelen om meer boeken van hem of haar te vinden.

(On)vindbaar

Een voorbeeld ter illustratie: ik las uit de kast het boek Schaamte van Karin Alvtegen, een Zweedse thriller uit het fonds van De Geus. In de bibliotheek van mijn gemeente is er van haar geen enkel boek meer. De kans dat ik er opnieuw een aantref in de ruilkast is relatief klein. Bij De Slegte vond ik ook geen enkel boek tweedehands. Dus moet ik via interbibliothecair leenverkeer (IBL) werken, wat enigszins omslachtig is, en bovendien getarifeerd wordt. Maar dat is niet voor alle boeken zo, veel titels zijn wel beschikbaar in de bibliotheek of in de tweedehandsboekhandel.

Het aanvullend karakter, dat typisch is voor de behoeften van de oudere lezer, heeft mijn aanvankelijke scepticisme overwonnen. Het heeft van mij zelfs een fervent gebruiker van de ruilkast gemaakt. Het is natuurlijk de plaats bij uitstek waar je boeken kwijt kunt die je al gelezen hebt, die je dubbel hebt of die je om een andere reden kwijt wilt, bijvoorbeeld vanwege plaatsgebrek. En je kunt er, al naargelang van wat de kast biedt, andere voor in de plaats nemen en lezen.

We kunnen dus stellen dat ruilkasten voor boeken bijdragen aan een positief leesklimaat. Worden de boeken die geruild worden ook echt gelezen? Dat weten we niet, zoals we dat ook niet weten van boeken gekocht in boekenwinkels of geleend uit bibliotheken.

Tot slot: een lijst van de boekenruilkasten in België, met foto en gerangschikt per gemeente, is eenvoudig op te zoeken via het internet.