Sinds vele jaren al kunnen leerlingen van de derde graad secundair onderwijs in de Openbare Bibliotheek Brugge proeven van de middeleeuwen. Dankzij een actieve workshop beleven ze, voorzien van de nodige achtergrondinformatie, de making-of van een middeleeuws handschrift. Een voorproefje van wat de rijke erfgoedcollectie van de Brugse bibliotheek te bieden heeft.

Veelzijdige collecties

De Brugse bibliotheek combineert de functie van openbare bibliotheek met die van erfgoedbibliotheek. Ze beheert zelfs een van de belangrijkste erfgoedcollecties in Vlaanderen. De historische kern daarvan wordt gevormd door onder andere de bibliotheken van de voormalige cisterciënzerabdijen Ten Duinen (°Koksijde, 1128) en Ter Doest (°Lissewege, 1175). Vandaag huisvest Hoofdbibliotheek Biekorf onder meer kostbare middeleeuwse manuscripten, incunabelen (boeken gedrukt voor 1501) en oude drukken, een indrukwekkende collectie historische kranten, Brugse privébibliotheken en het Guido Gezellearchief. Een aantal boeken en collecties zijn erkend als Vlaams Topstuk.

Brede doelgroepenwerking

De gecombineerde functie van openbare bibliotheek en erfgoedbibliotheek is een unieke kans om diverse doelgroepen te bereiken en te verbinden. De Brugse bibliotheek heeft een heel uitgebreide scholenwerking. Deze is gestart vanuit een brede waaier aan projecten voor het lager onderwijs. Hiermee worden zo goed als alle Brugse lagere scholen bereikt, van de derde kleuterklas tot het zesde leerjaar. Gaandeweg groeide ook het aanbod voor het secundair onderwijs. Hierin staan leesplezier, informatievaardigheden, erfgoededucatie en mediawijsheid centraal.

Erfgoedkoffer op maat

De workshop Erfgoedkoffer voor leerlingen van de derde graad secundair onderwijs is een mooi voorbeeld van hoe we erfgoed op een originele manier naar de klas brengen. In de praktijk komen de klassen naar de bibliotheek. Ze worden er ontvangen door een medewerker van het team educatie, die op een behapbare manier vertelt over de collectie handschriften en vooral over hoe ze tot stand kwamen.

Uiteraard komt ook de middeleeuwse context aan bod, met de kloosters en monniken die met engelengeduld de manuscripten overschreven. Ook de verschillende gebruikers van de handschriften worden vermeld, van kloosters tot universiteiten en rijke burgers voor wie het prestige van een dergelijke grote aankoop niet onbelangrijk was.

Dat verhaal blijft echter niet beperkt tot de dode letter. De introductie – waarin ook allerhande materialen aan bod komen – wordt als het ware op maat gebracht. We verwelkomen immers zowel latinisten als leerlingen uit technische, soms deeltijdse, opleidingen. De accenten die telkens gelegd worden verschillen, en opvallend is hoe de meest uiteenlopende leerlingen elk op hun manier gefascineerd raken door dit eeuwenoude erfgoed.

Perkament, pigmenten en zwanenveren

Hierbij spelen zeker de hoger genoemde materialen een grote rol. Ze worden niet alleen vermeld, maar ook getoond aan de leerlingen en ze gaan van hand tot hand in de klasgroep. Zo voelen de studenten verschillende soorten perkament van diverse dieren. We tonen hoe perkament gesneden werd, en hoe het gevouwen en ingebonden werd. In proefbuisjes passeren pigmenten de revue. Ze zijn afkomstig van dieren, mineralen, stenen enzovoort. Ook bladgoud ontbreekt niet. De artistieke kant van het verhaal, met de schitterende initialen en miniaturen, komt natuurlijk ook aan bod.

Dat tastbare totaalplaatje maakt dat de middeleeuwen misschien wat minder ver weg lijken dan voor de aanvang van de workshop. Helemaal echt wordt het wanneer de leerlingen zelf aan de slag gaan, zwanenveer in de aanslag, inktpot bij de hand. In gotisch schrift gaan ze aan het werk. Opvallend is hoe sommigen meteen vlot aan de slag gaan, en anderen er zelfs na herhaalde pogingen veel minder in slagen om vlot en een beetje sierlijk te schrijven.

Heel zeker is dat iedereen, door dat te doen, zich veel bewuster wordt van het hard labeur dat het maken van een handschrift was. In de 21ste eeuw is het niet zo vanzelfsprekend om dit geduld op te brengen, maar verrassend veel leerlingen gaan er toch in op en krijgen er niet snel genoeg van. Na het schrijven van hun naam krijgen ze nog de kans om op een stukje pseudo-perkament een tekst of illustratie naar eigen inspiratie aan te brengen.

Authentieke handschriften

Uniek aan de workshops is dat aan elke klas ook enkele authentieke handschriften (in vitrine) getoond worden. Daarbij hebben we niet enkel oog voor de inhoud, de schoonheid en de waarde van het erfgoed, maar wijzen we ook op details die alles vermenselijken. Zo zijn er de middelen die monniken gebruikten om mooier te kunnen werken (hulplijnen), foutjes in de tekst, de tand des tijds waar niet aan te ontkomen is en dergelijke. De leerlingen kunnen in kleine groepjes rond het handschrift staan en alles goed bekijken. En dat los van bijvoorbeeld een grote overweldigende tentoonstelling. Dat directe contact, waarbij ze ook vragen kunnen afvuren en bedenkingen delen, is voor hen en voor ons heel waardevol.

Tot slot

De Erfgoedkoffer is slechts één voorbeeld van hoe de bibliotheek Brugse scholen op een laagdrempelige manier in contact brengt met boekenerfgoed. Binnen het vaste aanbod voor het secundair onderwijs komt binnenkort een almanakkenwandeling waarbij jongeren kennismaken met het dagelijkse leven in Brugge in de achttiende eeuw. In De Zevensprong, het educatief programma voor het basisonderwijs, komt de erfgoedbibliotheek aan bod via de legende van de Brugse Beer. Bij tijdelijke tentoonstellingen of langlopende erfgoedprojecten gaat de bibliotheek altijd op zoek naar bruikbare toepassingen voor het onderwijs. Denk bijvoorbeeld aan de interactieve stadswandeling rond Simon Stevin, het online lesmateriaal rond Colard Mansion en de inspirerende pagina’s binnen Gezelle in de klas op het eigentijdse belevingsplatform gezelle.be. Ook het project Mmmonk (waarbij middeleeuwse manuscripten tot in de kleinste details bekeken kunnen worden via IIIF (International Image Interoperability Framework) – zie Mmmonk.be) biedt tal van mogelijkheden en zal ongetwijfeld een nieuwe dimensie geven aan de Erfgoedkoffer.