In periodes van maatschappelijke onzekerheid is er een enorme behoefte aan betrouwbare informatie, terwijl vage geruchten, fake news en hoaxes net dan welig tieren. Deze leiden niet alleen tot meer clicks en advertentieinkomsten, maar vooral ook tot wantrouwen, angst en woede. Tijdens de vluchtelingencrisis van 2015-2016 circuleerden honderden verhalen over misdrijven door vluchtelingen, die pure verzinsels waren van extreemrechts, zo blijkt uit onderzoek. Mede door de zwakke organisatie van de verkiezingsprocedures in sommige Amerikaanse staten, kon massale twijfel gezaaid worden over de verkiezingsuitslag en over de democratische legitimiteit van de nieuwe president. De coronacrisis heeft ook duidelijk gemaakt dat heldere en volledige informatie noodzakelijk is om vertrouwen op te bouwen.
Hierbij is betutteling, paternalisme en zeker het achterhouden van informatie uit den boze. Hoewel België al sinds 1955 een archiefwet heeft, hebben sommige instellingen hun archieven gedurende lange tijd aan transparantie kunnen onttrekken. De koloniale archieven werden pas overgedragen aan het Rijksarchief vanaf 2018. Een artikel over deze archieven staat in dit nummer. Tot voor kort weigerde de Staatsveiligheid elke toegang tot haar archieven, maar de zaken zijn in beweging. De archieven van de repressie na WO II werden ook gedurende lange tijd afgeschermd voor het brede publiek. Wie deze wil inzien, moet nog steeds (per brief!) toestemming vragen aan het College van procureurs-generaal. Kabinetsarchieven worden nog steeds niet systematisch bewaard in dit land, hoewel het recente regeerakkoord er een wettelijke regeling voor aangekondigd heeft. Er is dus hoop voor het openen van de archieven van Congo, de Staatsveiligheid, de repressie en de ministeriële kabinetten, maar dat proces is nog verre van afgerond.