Bij Probiblio, de provinciale ondersteuningsinstelling voor Noord- en Zuid-Holland, wordt innovatie met en voor bibliotheken serieus genomen. Het wordt zelfs als een proces gemanaged, in de vorm van De Nieuwe Leest. Hier volgt een gesprek met adviseurs René Kronenberg en Karen Bertrams over de totstandkoming van nieuwe concepten, ideeën en businesscases voor bibliotheken, waarvoor zij samenwerkingen met sectoren en organisaties uit het hele land laten ontstaan.

Bibliotheek van de toekomst

“De Nieuwe Leest,” legt Kronenberg uit, “dat is een toespeling op het lezen dat van oudsher centraal staat in de bibliotheek, en dat de laatste jaren opvallende, nieuwe vormen krijgt. Maar net zo goed mogen we in deze naam een radicaal opnieuw denken over de bibliotheek lezen: op welke leest zijn we als branche geschoeid?

Wat zijn onze unique selling points, en hoe brengen we die beter onder de aandacht van onze trouwe én nieuwe bezoekers, samenwerkingspartners, stakeholders en andere geïnteresseerden, om zo te laten zien welke relevantie de bibliotheek heeft voor de maatschappij?”

Het zijn die vragen waarmee Karen Bertrams en René Kronenberg, beiden trekkers van dit project, samen met zes bibliotheekorganisaties in de provincies Noord- en ZuidHolland aan de slag zijn.

Sinds de start van het project sloten de Bibliotheek Kennemerwaard, de bibliotheken van ZuidKennemerland, Schiedam, Gouda en de Zuid-Hollandse Delta, en het Leidse BplusC zich aan, met als doel samen met Probiblio nieuwe concepten, ideeën en businesscases te bedenken.

Nieuw bibliotheek-DNA 

Daarover vertellen Bertrams en Kronenberg graag meer. “Met De Nieuwe Leest borduren we voort op alle nieuwe ervaringen die de bibliotheeksector de afgelopen jaren al opgedaan heeft”, vertelt Kronenberg.

“Nog maar relatief kort geleden leenden we geen cd’s uit, boden we geen hulp bij het invullen van belastingformulieren en was er geen vrijwilligersloket in de bibliotheek gehuisvest. Wat destijds bijzonder was, vinden we nu al gewoon; soms nemen we er zelfs alweer afscheid van.

Wij willen graag het bibliotheek-DNA van de toekomst ontwikkelen – een soort bibliotheek waarvan men over tien jaar zegt: ongelooflijk dat die er nog niet was. De Nieuwe Leest zien we dan ook als een proces met een duurzaam effect, dat goed onderhouden dient te worden.”

Binnen dat innovatieproces gaat het om het goed beoordelen, bestuderen en doorrekenen van nieuwe activiteiten en producten voor de bibliotheeksector, ter aanvulling op alle innovatie die al in de sector plaatsvindt. Want inderdaad: er wordt al ontzettend veel nieuws geïntroduceerd.

“Het gaat ons om structurele dienstverlening, die toekomstbestendig en financieel haalbaar is”, legt Kronenberg uit. “Die twee aspecten mogen bij het ontwikkelen van al dat nieuws extra aandacht krijgen. Dat is uitdagend, en kent ook onzekerheden.

Steeds spitsen we ons toe op een bepaald idee, om vervolgens onze blik weer breder te maken. We zijn continu aan het verkennen: heeft de doelgroep hier wel behoefte aan? Krijgen bibliotheken het financieel rond?

Zijn samenwerkingspartners er wel constructief bij betrokken? Al die processen horen bij innovatie: je convergeert en divergeert, zet soms twee stapjes naar voren en dan weer een stapje terug.”

Nieuw soort medewerkers maakt het verschil 

Een paar jaar geleden kreeg de bibliotheeksector er een nieuw soort medewerkers bij, signaleert Bertrams: de programmamakers. Zij passen perfect in de transitie naar een maatschappelijk betrokken bibliotheek, die in zoveel organisaties gaande is.

Deze wereldse programmeurs dragen verrassende ideeën aan voor de invulling van het bibliotheekprogramma, al dan niet met het boek als belangrijke speler. “Die verhouding tot het boek blijft intrigeren”, aldus Bertrams.

“Enerzijds zie ik hoe we, ook bij de organisatie van activiteiten, steeds weer terugkeren naar het boek. Anderzijds pakken bibliotheken hun programmering soms zo breed aan dat de connectie met lezen niet altijd meer even duidelijk zichtbaar is.

Die ontwikkelingen zorgen ervoor dat je de identiteit van de bibliotheek anders moet neerzetten. Samen met bibliotheken die aangesloten zijn bij De Nieuwe Leest bestuderen we die nieuwe identiteit.

Het is belangrijk om die helder voor ogen te hebben, zeker omdat bibliotheken in toenemende mate de samenwerking aangaan met andere partijen. De bibliotheek wordt een steeds interessantere, zelfs urgentere samenwerkingspartner, mede dankzij dat brede takenpakket en die bloeiende programmering.

Zo kun je als bibliotheek ook op zoek gaan naar andere publieksgroepen dan de moeders met jonge kinderen en de ouderen aan de leestafel. Die hebben we binnengehaald.

Nu is het tijd om de rest van de bevolking ons te laten ontdekken. Met de HipHop in je Bieb-taskforce, bijvoorbeeld, werken we met jonge creatieve entrepreneurs die tevens onze ambassadeurs worden.”

Als bibliotheken al zo aan het vernieuwen zijn, waarom is een project als De Nieuwe Leest dan überhaupt nog nodig? “Met dit project leggen we de lat hoger”, legt Kronenberg uit.

“We proberen even niet te denken aan wat de bibliotheek allemaal al doet: we laten de Taalhuizen, de belastingspreekuren en de 21st century skills even links liggen. Sterker nog: we denken ook even niet aan het boek. Op welke pijlers zouden we de bibliotheek van de toekomst kunnen baseren?

Daarbij kan het vernauwend werken voor de creativiteit om vast te houden aan de gedachte dat het boek binnen die pijlers een plaats moet krijgen.” Het is een idee dat soms op weerstand stuit, geeft Kronenberg toe.

“Met het loslaten van het uitlenen van boeken als kernfunctie van de bibliotheek moet je voorzichtig zijn: men is enorm aan dat klassieke idee van de bibliotheek gehecht. Blijf bij je leest, hoor je dan. Natuurlijk geldt: als dat als bibliotheek jouw unique selling point is, moet je die functie niet verloochenen.

Toch moet je ook dat toekomstbeeld verkennen, al is het maar om te concluderen dat we als bibliotheek inderdaad niet zonder boeken kunnen. Daarnaast helpt het om buiten kaders te denken en dromen te formuleren waar je anders niet bij gekund had.” 

Tabula rasa

Juist omdat de bibliotheek op dit moment zo’n veelkantig en daardoor soms onduidelijk imago heeft, kan de branche die mogelijkheid aangrijpen om het oningevulde beeld van potentiële samenwerkingspartners in te kleuren met nieuwe ideeën en functies, vindt Bertrams.

“We kunnen hen bijna altijd verrassen en de klassieke functies van de bibliotheek aanvullen met ons rijke multimediale en activerende aanbod, in de vorm van programmering en nieuwe services. Wie zegt dat wij niet kunnen samenwerken met sportclubs om het boek onder de aandacht te brengen?

Wie zegt dat wij niet op de grootste festivals kunnen staan om mensen een nieuwe leesbeleving te laten ontdekken?” Bij het ontwikkelen van al die ideeën is het financiële aspect uiteraard ook belangrijk. Kronenberg: “Altijd moet je je afvragen: valt hier een verstandige businesscase van te maken?

Bibliotheken worden er steeds beter in gedegen te berekenen wat een activiteit of evenement kost en wat het vervolgens oplevert. Van groot belang is ook de vraag of het mogelijk is zoiets eenmalig te organiseren of dat meerjarige financiering tot de mogelijkheden behoort.

Ook op dat front proberen we te adviseren en te enthousiasmeren. Betaalbaarheid is enorm belangrijk.”

Bibliotheekdirecteuren blijken daar ook ontvankelijk voor, ziet Bertrams: ze ontwikkelen nieuwe verdienmodellen en abonnementsvormen, zoals het gratis bibliotheeklidmaatschap en pay as you please. “Dat schijnt met name in de non-profitsector zeer goed te werken”, vertelt ze.

“Sommige bibliotheken zijn al met zulke modellen aan de slag gegaan. Bibliotheken beseffen steeds meer wat ze waard zijn. Dat hebben we ook gezien tijdens de coronacrisis, toen we als Probiblio samen met bibliotheken Ontmoet Schrijvers Online gefaciliteerd hebben.

Voor zo’n digitale dienst mag je als bibliotheek zeker geld vragen, en dat gebeurt gelukkig ook. Bovendien bieden virtuele bijeenkomsten nog een ander voordeel: doordat mensen in het hele land online kunnen aanschuiven, ben je als bibliotheek veel sneller uit de kosten.

Je programmeert niet alleen voor je eigen, lokale publiek, maar voor iedereen die wil meekijken en meedoen. Dat biedt nieuwe vergezichten in de mix van onen offline programmering.”

Nieuwe taal nodig 

De opkomende samenwerking met commerciële partners brengt ook nieuwe vragen met zich mee. “Soms streeft een partij een doel na waar je als bibliotheek niet per se achter staat”, zegt Bertrams. “Hoe ga je daar als organisatie mee om? Kies je voor de financiële winst of houd je vast aan je idealen?

Ook blijkt het soms moeilijk een prijskaartje aan een bepaalde activiteit of programmalijn te hangen. We moeten niet alleen denken in geldopbrengsten of een aantal bezoekers, maar bijvoorbeeld ook in bereik, imago, naamsbekendheid en maatschappelijke meerwaarde.

Eigenlijk hebben we een heel nieuwe taal nodig om te kunnen spreken over wat we als bibliotheek allemaal zo goed doen. Als bibliotheek dragen wij enorm bij aan de kenniseconomie: omdat je bij ons kennis kunt halen in de vorm van boeken, lezingen, cursussen en workshops, maar ook omdat je bij ons kunt zitten om je te concentreren en je informatie eigen te maken.

Dat alles tezamen leidt tot een ingewikkelde rekensom, die we zeker met elkaar moeten maken om te laten zien wat we waard zijn.”

Bertrams en Kronenberg zien bibliotheken telkens weer die afweging maken: is dit evenement het waard om zoveel geld aan uit te geven? Betaalt het zich terug en hoe maken we dat meetbaar?

Bertrams: “Neem Zwarte Cross, een groot jaarlijks muziekfestival in het oosten van Nederland, waar elke keer weer meer dan tweehonderdduizend mensen op afkomen. Al sinds 2013 staat daar een pop-upbibliotheekvestiging, een samenwerking van vijf bibliotheken uit de omgeving.

Al die honderdduizenden mensen komen, al was het misschien maar voor heel even, in aanraking met de bibliotheek. Dat is een enorm waardevolle activiteit. En toch moet er ieder jaar weer gelobbyd worden: gaan we er weer staan?

Natuurlijk, wil ik dan roepen. We moeten ons overal laten zien: we zitten op stations, we zitten op het vliegveld, op het strand. We zijn overal.”

Story event building 

Kronenberg en Bertrams hebben aan een aantal bibliotheken gevraagd welke corebusiness zij zien en willen uitbreiden. “Steeds kwam tijdens die gesprekken hetzelfde ter sprake”, vertelt Kronenberg.

“Alle bibliotheken zien verhalen vertellen en laten vertellen als een key die ze verder kunnen ontwikkelen – of dat nu via het gesproken of het geschreven woord gaat, of het nu een historisch verhaal is of een hedendaagse vertelling.

Dat aspect heeft vorm gekregen in onze Story Event Building, waarbij bibliotheken aangespoord worden buitenevenementen te organiseren of mee te organiseren op basis van storytelling, met de boodschap dit goed vorm te geven.

Eind 2019 gaven we een onderzoeker, verbonden aan de Breda University of Applied Sciences, de opdracht te onderzoeken of Story Event Building een realistische mogelijkheid voor bibliotheken zou zijn. Zij onderzocht dit voor opvoeders met kinderen tot twaalf jaar.

Dat is tenslotte al een bekende en bovendien loyale doelgroep van de bibliotheek. Als het hier niet lukt, vergeet het dan maar. Bovendien is die groep van ontzettend groot belang voor onze toekomst als bibliotheekbranche: als zij straks op de stoel van de ambtenaar zitten en een streep door onze subsidies zetten, kunnen we het wel vergeten.”

De onderzoeker onderzocht wat de behoeften en wensen van deze kinderen en hun opvoeders zijn wat betreft de organisatie van buitenevenementen van de bibliotheek. Daarnaast zijn diverse stakeholders en evenementorganisatoren gevraagd naar hun visie op dit terrein.

“Uit haar onderzoek bleek onder de doelgroep veel enthousiasme te bestaan”, aldus Kronenberg. “Daarbij zijn een structurele planning, de samenwerking met andere deskundige organisaties, activering van gebruikers en de financiering met behulp van subsidies, sponsors, entreegelden en productenverkoop van groot belang.

Bovendien moet bij het creëren van deze evenementen de nadruk komen te liggen op het maatschappelijk verantwoorde doel dat de bibliotheek in zich draagt. Dat schept vertrouwen, een goed imago, erkenning en goodwill, waardoor uiteindelijk meer doelgroepen naar de bibliotheek zullen komen.”

Met de toevoeging van het woord building wordt benadrukt dat de evenementen en festivals van hoge kwaliteit moeten zijn. “De bibliotheek is een professionele organisatie, die een professionele outdoor-festivalprogrammering moet willen en kunnen neerzetten, passend binnen haar meerjarige strategie”, aldus Kronenberg.

Bij de organisatie van dergelijke evenementen bestaan er twee mogelijkheden: zelf een compleet nieuw evenement op touw zetten of aansluiten bij een bestaand evenement. Uiteraard moet dat evenement wel enigszins passen bij het imago en de doelen van de bibliotheek

In het kader van die eerste mogelijkheid is het devies om bestaande en nieuwe verhalen op het festival te laten leven, uit te beelden of muzikaal te verwoorden – bij voorkeur op een groots outdoorfestival of -evenement dat een groep bibliotheken samen organiseert, waarbij een professionele evenementenorganisator zijn expertise inbrengt.

De bibliotheek kan met haar vele ervaringen met indoorevenementen op eigen kracht in de buitenruimte een modern en eigentijds programma neerzetten. In het kader van die laatste mogelijkheid, het zoeken van aansluiting bij een bestaand evenement, heeft Probiblio ook Leespods laten ontwerpen: leesmeubilair in opvallende kleuren, dat op ieder evenement neergezet kan worden zodat men tijdelijk, erop of erin, kan genieten van een boek.

Bibliotheken in het werkgebied van Probiblio kunnen deze Leespods gratis reserveren. “Door zo’n fantasierijk minibibliotheekje neer te zetten en een aantrekkelijke setting te creëren, vraag je op een toegankelijke manier aandacht voor de bibliotheek, ook op een evenement dat daar niet automatisch mee geassocieerd wordt”, vertelt Bertrams. “De bibliotheek staat in zo’n geval niet alleen voor leesplezier, maar ook voor rust en contemplatie.”

Speelser en sexyer 

De bibliotheek als plek waar verhalen gedeeld worden – het lijkt zo’n treffend concept. Toch is Bertrams soms teleurgesteld in de beperkte manier waarop de bibliotheeksector an sich dat verhaal weet te vertellen. “We zijn als branche te versnipperd om één landelijke campagne te organiseren”, vertelt ze.

“We doen allemaal ons best om in onze eigen gemeente gezien te worden, maar waar zijn we in de landelijke media? Waarom zitten we niet in talkshows, waarom staan we niet in magazines? Onze bescheidenheid zit ons soms te veel in de weg.

De komst van gedurfde programmeurs helpt, evenals de komst van medewerkers die zich realiseren hoe belangrijk het is om een goed contact te hebben met de pers. Maar toch: de bibliotheek moet speelser en sexyer, en daar mag een landelijke aanjager meer mee bezig zijn.

Zoiets kan de bibliotheek niet alleen: daar hebben we landelijke partners, zoals de Koninklijke Bibliotheek (KB) en de brancheorganisatie, de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB), bij nodig. We moeten qua communicatie en campagne meer bibliotheekoverstijgend en met een landelijke scope te werk gaan.’

Er mag meer reuring (gezellige drukte, n.v.d.r.) komen in de bibliotheek, aldus Kronenberg. Die reuring mag ook door de bibliotheek zelf georganiseerd worden. “In bibliotheekgebouwen hangt nog veel te vaak een drukkende stilte. Soms mag er niet eens gepraat worden.

Het vinden van halfbakken compromissen helpt hierbij dan ook niet altijd. Een bibliotheekdirecteur vertelde me bijvoorbeeld dat zijn personeel bijna in opstand kwam toen lichte achtergrondmuziek in de bibliotheekvestiging te horen was.

Rust en reuring zijn twee componenten van de bibliotheek die we allebei moeten uitdragen. Denk bijvoorbeeld aan de bibliotheek van Den Haag, waar in 2021 de muziekvloer samengaat met die van het Koninklijk Conservatorium.

Studenten Interaction Design van de Haagse Hogeschool leverden geweldige afstudeerprojecten over een nieuw DNA voor een interactieve muziekvloer, voor en door publiek en studenten.

De internationale studenten waren verrast over de mogelijkheden van de bibliotheek, maar ook over de beperkte mate waarin die bekend zijn bij haar doelgroepen. De bibliotheek laat nog veel kansen onbenut.

Vaak zijn bibliotheeklocaties gelegen in de binnenstad of in het centrum van een wijk. Ze hebben fantastische etalages waarin ze nieuw publiek kunnen prikkelen en informeren. We zitten op A-locaties, maak daar slimmer gebruik van!”

Nieuwe business

Ook het idee aan te haken bij sportactiviteiten wordt verder ontwikkeld. “Voor die tak hebben we de samenwerking opgezocht met studenten Commerciële Economie - SPECO Sportmarketing aan de Fontys Hogeschool”, vertelt Kronenberg.

“De link tussen sporten en lezen is eigenlijk heel gemakkelijk te leggen: beide dragen ze bij aan een gezonde geest in een gezond lichaam.” Het werk van De Nieuwe Leest is nog lang niet klaar. Er valt nog veel te bedenken, door te lichten en uit te voeren. Daarbij krijgen onder meer de takken storytelling en sport de aandacht.