Wat hebben kunststudenten te zoeken in een archief? Hoe kun je als archivaris je voordeel doen bij een onderzoek van een kunststudent? In dit artikel delen Violet Meerdink, kennismakelaar bij het Nationaal Archief in Nederland en Wietske van den Heuvel, senior adviseur bij DEN kennisinstituut voor cultuur & digitalisering hun ervaringen.

Sinds 2018 werkt de Willem de Kooning Academie (WdKA) in Rotterdam samen met het Nationaal Archief in Den Haag voor de minor Data Design. In die minor staan ontwikkelingen zoals open data en big data centraal en leren studenten om gegevens te analyseren en te bewerken vanuit nieuwe conceptuele en visuele perspectieven.

In 2019 werd ook DEN betrokken bij deze samenwerking. Alle studenten en docenten kregen een uitgebreide rondleiding in de depots van het Nationaal Archief en volgden workshops over welke informatie je bewaart in een noodsituatie, en over de relatie tussen creativiteit en archivering.

Het archief als basis voor kunst

Hoewel een samenwerking tussen het archief en kunststudenten op het eerste gezicht vergezocht lijkt, gaan kunst en archivering al langer hand in hand. Collecties en archieven zijn belangrijke inspiratiebronnen voor het maken van nieuwe kunst of een ontwerp.

Archivering werd zelfs zo populair dat de redacteuren van het platform Artspace in 2004 spraken van ‘archive fever’. De kunstwereld werd door kunstenaars overspoeld met verzamelingen rond thema’s of bestaande personen, en rond verzonnen personages, waardoor er fictionele archieven ontstonden.

Er zijn ook kunstenaars die zich juist afzetten tegen de tendens om alles te bewaren en te archiveren. Jeroen van Loon (kunstenaar en docent aan de WdKA) deed dat met het werk Ephemeral data tijdens het SPRING-festival in 2019 in Utrecht.

Gedurende tien dagen werkten verschillende kunstenaars aan een mandala van zand in de vorm van het glasvezelnetwerk van Utrecht (het netwerk van de glasvezelkabels voor datacommunicatie die de digitale infrastructuur van Utrecht vormen, n.v.d.r.), waarna de mandala weer uitgeveegd werd.

Bezoekers mochten geen foto’s, films of andere opnames maken. Van het werk zelf is dus niets bewaard gebleven.

Kunstenaarsblik op archivering

Het Nationaal Archief nodigde de studenten uit om niet alleen na te denken over hun eigen creatieve archief, maar ook over het gehele archiveringsproces. Welke nieuwe vormen van archivering ontstaan wanneer we helemaal opnieuw zouden kunnen beginnen?

Wat voegen nieuwe technologische ontwikkelingen toe aan archivering en om wat voor soort archiveringsmethoden vraagt de toekomstige digitale cultuur? De studenten Data Design presenteerden de resultaten van hun onderzoek en de prototypes aan ongeveer dertig professionals binnen de informatie- en archiefsector.

Algemene rijksarchivaris Marens Engelhard trapte de bijeenkomst af en benadrukte de meerwaarde van de samenwerking: “Klassieke archiefconcepten zoals ‘overbrenging’ en ‘selectie’ zullen de komende decennia in een duizelingwekkend tempo veranderen. Verbanden leggen met andere vakgebieden is essentieel om ons denken bij deze uitdagingen vooruit te brengen.”

Voor dit artikel hebben we twee onderzoeken uitgelicht die dat heel mooi laten zien.

Stella Shi - Ritueel om te vergeten

In The forgettable story of us herwaardeert Stella Shi het proces van selectie en waardering in een tijd waarin we ongebreideld data lijken te verzamelen en waarin we alles bewaren. In het verleden besloten archieven op basis van selectiecriteria of iets wel of niet de moeite waard was om te bewaren, waarna iets pas een archiefstuk werd.

In het tijdperk van big data is het andersom: eerst wordt iets in de collectie opgenomen (bijvoorbeeld bij het archiveren van websites) en pas achteraf besluiten we of het de moeite van het bewaren waard is. We zijn vaak besluiteloos, waardoor we verdrinken in de hoeveelheid data.

Stella Shi heeft met haar project daarom een soort ritueel bedacht om heel bewust die selectie te maken en afscheid te nemen van die data. Zelf verzamelde ze dat afval weer, waardoor ze dat digitale afval en het proces van het archiveren weer herwaardeert. Wat je vervolgens wel bewaart, krijgt op die manier ook meer betekenis.

Lianne Verkerk - Empty trashcan

Empty trashcan van Lianne Verkerk legt de illusie van digitaal vernietigen bloot. Ze kocht als experiment ‘lege’ tweedehands usb-sticks en datakaartjes aan. Daar waren toch nog veel persoonlijke data op terug te vinden. Met behulp van een eenvoudig te verkrijgen recovery-tool trof ze veel materiaal aan, vooral foto’s.

Van vakanties en objecten, of selfies. Geïntrigeerd door deze vondsten, maakte ze een boek van de teruggevonden data. Ze vroeg bij een jurist advies om een beeld te krijgen van hoe de juridische context eruitziet. Het blijkt dat je ook verantwoordelijkheden te dragen hebt als je beschikt over deze persoonlijke data van onbekenden.

Lianne Verkerk toont op haar eigen manier aan dat het vernietigen van digitale data geen sinecure is. In de digitale wereld werkt vernietiging anders dan in de analoge werkelijkheid. Ook de overheden in Nederland worstelen met het feit dat digitale vernietiging een complexe zaak is.

Hoe krijg je grip op al die data in de verschillende systemen? Het platform Kennisnetwerk Informatie en Archief (KIA) organiseerde in januari dit jaar een ThemaTiendaagse over digitale vernietiging met kennisbijeenkomsten en online blogs.

Voer voor meer samenwerking

De onderzoeken van de studenten leverden boeiende presentaties met digitale en analoge prototypes op. Vragen en reacties vanuit het publiek bleven dan ook niet lang uit. Eén bezoeker formuleerde het als volgt:

“Het bewijst wat mij betreft opnieuw dat we de paradigma’s voor papier helemaal los moeten laten en met een frisse en open blik moeten werken aan oplossingen voor de vragen die op ons afkomen.” Genoeg animo dus om de samenwerking tussen de WdKA, DEN en het Nationaal Archief ook in de toekomst voort te zetten.

Violet Meerdink is kennismakelaar voor het platform Kennisnetwerk Informatie en Archief (KIA), zie ook kia.pleio.nl. Het KIA is een ontmoetingsplaats voor vakgenoten en geïnteresseerden in de wereld van informatie, archief en erfgoed. Ze is werkzaam bij het Nationaal Archief.

Wietske van den Heuvel is senior adviseur bij DEN kennisinstituut cultuur & digitalisering en houdt zich daar onder andere bezig met auteursrechten, innovatie, kunstmatige intelligentie en audiovisueel erfgoed. Zie ook www.den.nl.