Het overkoepelende thema deze keer is onze eigenste liquid times. De samenstellers van het boek ontlenen deze titel aan de centrale metafoor uit het werk van de vorig jaar overleden socioloog Zygmunt Bauman. In 2007 verscheen diens Liquid Times, waarin hij zijn denkwerk over de vloeibare samenleving samenbrengt. Het leven in onzekere tijden, zoals Bauman onze huidige tijd omschreef, heeft gevolgen voor de archivaris en informatieprofessional. Niet alleen op operationeel vlak, maar ook op hoe we (moeten) denken over archieven, authenticiteit, zoekbaarheid en toegangen. De huidige digitale informatiesamenleving is de oorzaak van alle onrust. Om als archivaris greep te krijgen op de informatiesamenleving werden in het recente verleden al enkele paradigma’s ontwikkeld. Het begrip Archival Multiverse is daar een van. De samenstellers van het boek, Arnoud Glaudemans, Rienk Jonker en Frans Smit, stellen dat dit multiversum voortdurend in beweging is. Deze dynamiek willen ze met deze publicatie nader bestuderen. Lezers die praktische, kant-en-klare antwoorden en oplossingen verwachten, zullen na lectuur van deze publicatie enigszins op hun honger blijven zitten. Maar dat is ook niet het opzet: de Philosophy of Information (PI) is hun focus. Ze doen dat refererend aan of in navolging van de bekende Italiaanse informatiefilosoof Luciano Floridi (Oxford University) die als geen ander de permanente dynamiek en effecten van de informatiesamenleving bestudeert.
Twaalf in hoofdzaak beschouwende bijdragen verkennen het terrein van de PI. Elke bijdrage exploreert de nieuwe verhouding tussen archivaris en de huidige en toekomstige informatiemaatschappij. Hierbij is niet altijd de archiefwetenschap het centrale perspectief, er werd gekozen om leentjebuur te spelen bij disciplines zoals de ethiek, semiotiek, linguïstiek en de speech act theorie. Alleen hierom is dit jaarboek het lezen waard: dankzij een diversiteit aan invalshoeken biedt het de lezer verfrissende, prikkelende inzichten. Niet alleen zijn auteurs met diverse achtergronden gevraagd, ze komen ook uit diverse delen van Europa. Ze bieden samen een caleidoscopisch beeld van wat er momenteel op Europees (en bij uitbreiding mondiaal) vlak aan uitdagingen, projecten, modellen, en dergelijke meer voorhanden is. Zonder uitzondering spreken ze met een aanstekelijk enthousiasme over de moderne uitdagingen voor de archiefwetenschap. Baumanns onzekere tijden ervaren ze vooral als opwindende tijden.
Door het sterk theoretische karakter vergt de lectuur de nodige aandacht van de lezers, maar laat dat geen bezwaar zijn. Overigens wordt het jaarboek afgesloten met twee interviews, een met emeritus prof. dr. Eric Ketelaar (universiteit Amsterdam) en een met de reeds vermelde Luciano Floridi. Tal van de in de artikels uitvoerig besproken onderwerpen komen opnieuw aan bod, zij het in een toegankelijke interviewvorm.
De twaalf bijdragen zijn inhoudelijk duidelijk onderscheiden, breed in perspectief en getuigend van een bijzondere eruditie. Twee voorbeelden ter illustratie. Om inzicht te krijgen in de hedendaagse transitie van analoog naar digitaal grijpt het duo Arnoud Glaudemans (Archiefinspecteur Streekarchief Gooi en Vechtstreek te Hilversum, Nederland) en Jacco Verburgt (Tilburg University) naar het werk van de Tsjechisch-Braziliaanse mediafilosoof Vilém Flusser en de Franse criticus-filosoof Jacques Derrida. Derrida is zich welwillend bewust van de mogelijk impact van (digitale) technologie op de notie archief(bestand), maar beide auteurs verkiezen vooral de bruikbaarheid van Flussers beschouwingen over de concrete, technische natuur van het digitale. In hun combinatie van het denkwerk van de twee bekende filosofen leiden Glaudemans en Verburgt de lezer mee op een boeiende zoektocht naar een hedendaagse archiefpraktijk. Een korte conclusie besluit hun artikel, maar bovenal de aansluitende vragen prikkelen tot verder onderzoek. Vragen zoals: moet een archiefpraktijk de huidige record-based benadering verlaten en vervangen worden door een functionele benadering in termen van algoritmische processen? Of: kunnen archiefconcepten bijdragen tot de contemporaine datawetenschap?
Giovanni Michetti (assistent professor in de archivistiek aan de Sapienza Universiteit, Rome) stelt vast dat de digitale samenleving en de nieuwe technologieën onverwachte uitdagingen met zich meebrengen met betrekking tot het begrip provenance of herkomst: digitale objecten zijn niet alleen vaak het resultaat van een aggregatie van verschillende stukken, ze zijn bovendien ook erg gemakkelijk te hergebruiken, deels of volledig. Uiteindelijk is het bijzonder moeilijk om hun provenance te traceren. Zeker in een context van cloud computing, omdat er in dat geval nauwelijks (gebruikers)controle is over zaken zoals cloud service of cloud procedures. Is de herkomst van digitale objecten onduidelijk of niet te reconstrueren, dan is een contextbeschrijving evenmin vanzelfsprekend. Provenance is tegenwoordig meer een netwerk van relaties tussen object(en), actoren en functies. In het Archival Multiverse vraagt provenance om een multi-dimensionele aanpak. Giovanni Michetti ziet nu net in nieuwe technologieën een oplossing om de complexe onderneming aan te gaan die provenance in een digitale context is geworden. Zo neemt hij diverse modellen onder de loep, waarvan de Resource Description Framework (RDF) voor Michetti de meest valabele oplossing lijkt.
Het merendeel van de bijdragen mag dan theoretisch van aard zijn, ze zijn allemaal wel verbonden met de archiefpraktijk en voorzien soms mogelijke oplossingen voor uitdagingen allerhande, zie de provenance. Even zo interessant en concreet is onder meer het framework van het archive-as-is, van Geert-Jan van Bussel.
De samenstellers hopen om met deze publicatie bruggen te bouwen tussen de archiefwetenschap en de andere wetenschapsgebieden die zich toeleggen op de studie van informatie. Daarin zijn ze geslaagd. Daarnaast voorzien ze in enkele handvaten voor deze liquid times alsook pistes voor verder onderzoek. En, haast ongewild, tonen ze het belang aan van archieven in een van data doordrongen informatiemaatschappij. Food for thought, zonder meer.
> Het boek Archive in Liquid Times is gratis online te lezen via deze website. De publicatie is in het Engels.