Archiefwetgeving

De Vlaamse en federale archiefregelgeving is een conglomeraat van voorschriften inzake archiefzorg en archiefbeheer voor zowel de publieke als de particuliere sector. De Archiefwet en het Bestuursdecreet richten zich op openbare besturen, het Cultureelerfgoeddecreet voorziet in de erkenning en regionale indeling van culturele archiefinstellingen. Bij uitbreiding heeft archiefregelgeving ook te maken met de algemenere juridische aspecten van informatie, zoals openbaarheid van bestuur,  privacybescherming, verwerking van persoonsgegevens en het auteursrecht.

Meer info over:

• Archiefwet
• Archiefdecreet
• Cultureelerfgoeddecreet

Publiekrechtelijke archiefniveaus

Federale overheid

Ingevolge de Archiefwet van 1955 en 2009 is het Algemeen Rijksarchief en het Rijksarchief in de Provinciën, kortweg het Rijksarchief, verantwoordelijk voor de  bewaring en ontsluiting van de federale archieven en de archieven van de provincies. Het Rijksarchief houdt toezicht op de goede bewaring en de vernietiging van overheidsarchieven en bewaart ook een aantal belangrijke private archieven. Zie http://www.arch.be.

De instelling omvat allereerst het Algemeen Rijksarchief en het Algemeen Rijksarchief 2 in Brussel, waar de archieven worden bewaard van centrale instellingen of archiefvormers.
In Brussel bestaan ook drie gespecialiseerde archiefdiensten die onder het Rijksarchief ressorteren:

• Het archief van het Koninklijk Paleis.
• Het Soma – Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij.
• De Dienst Archief Oorlogsslachtoffers (sinds 1 januari 2018 overgeheveld naar het Rijksarchief).

Verder zijn er de regionale afdelingen van het Rijksarchief in de provincies, waar de archieven van regionale instellingen of archiefvormers worden bewaard.

• Voor Vlaanderen: de depots van Antwerpen-Beveren, Brugge, Gent, Hasselt, Kortrijk en Leuven.
• Voor Brussel: het Rijksarchief Brussel (in Vorst sinds 2017, tussen 2002 en 2017 in Anderlecht).
• Voor Wallonië: de Rijksarchieven in Aarlen, Bergen, Doornik, Eupen, Louvain-la-Neuve, Luik, Namen en Saint-Hubert.  

Gewesten en Gemeenschappen

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Vlaams Parlement beschikken over eigen archiefdiensten.

De beleidsdomeinen bij de Vlaamse overheid hebben archivarissen in dienst. Voor het semistatisch archief van de Vlaamse overheid werd een archiefbewaarplaats in gebruik genomen in Vilvoorde.

Provincies

Alle Vlaamse provincies beschikken over archiefdiensten.
Enkele provincies speelden bovendien een essentiële rol in de ontwikkeling van de archiefzorg en het archiefbeheer bij de lokale besturen. Dat is vooral het geval bij de provincies Oost- en West-Vlaanderen. 

Lokale besturen

Vele gemeenten en OCMW’s hebben in de laatste jaren bijzondere inspanningen geleverd om hun document- en archiefbeheer degelijk uit te bouwen. De toename van het aantal nieuwe lokale archiefdiensten en van het aantal jonge archivarissen is frappant. Intussen telt Vlaanderen zelfs tien intergemeentelijke archiefdiensten.

1. Poperinge-Vleteren 
2. IGA Westhoek 
3. IGA Midwest
4. Welzijnsband Meetjesland
5. Welzijnskoepel West-Brabant 
6. Dijk92-Archief (Berlare - Buggenhout - Hamme - Laarne - Lebbeke - Wichelen - Zele)
7. Brasschaat - Essen - Kalmthout - Schoten - Stabroek - Wijnegem
8. Herselt - Hulshout - Westerlo 
9. Noorderkempen (Beerse - Kasterlee - Oud-Turnhout - Ravels - Rijkevorsel - Vosselaar) 
10. Zuiderkempen (Balen - Dessel - Laakdal - Meerhout - Retie) 

Een aantal lokale archiefdiensten diende een aanvraag in voor erkenning als culturele archiefinstelling en verkreeg zo het kwaliteitslabel. Het Stadsarchief Mechelen en het Stadsarchief Ieper zijn regionaal ingedeeld en ontvangen een subsidie voor hun regionale werking.

Overlegorganen en samenwerkingsverbanden

Verschillende publiekrechtelijke archieven hebben zich verenigd in een formeel of informeel samenwerkingsverband. Meestal zijn deze regionaal bepaald. Hieronder een, niet noodzakelijk volledig, overzicht:

• Benedelim - archivarissen uit Belgisch en Nederlands Limburg (in brede zin: archivarissen uit het gebied rond het oude hertogdom Limburg)
  • Contact: Tim Sijbers, gemeentearchief Roermond
• BRAK - Vlaams-Brabantse archivarissen en bij uitbreiding iedereen die zich om archieven bekommerd
• Intergemeentelijke archievenoverleg - archivarissen die intergemeentelijk werken
• Vlaams-Zeeuws Archivarissenoverleg - archivarissen uit de regio van Zeeuws-Vlaanderen
• WAP - archiefdiensten in de provincie West-Vlaanderen
• Waas Archievenoverleg (WAO) - archivarissen van Wase lokale besturen, aangevuld met diensthoofden van het Rijksarchief Gent, het Provinciearchief van Oost-Vlaanderen en de Erfgoedcel Waasland
  • Contact: Carie Goossens, Archief Gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht
• Overleg Kempische archivarissen - archivarissen uit de zeer brede Kempische regio
  • Contact: Els Michielsen, Archief Lier

Privaatrechtelijke archiefwerking

Het archivalisch erfgoed omvat niet alleen archief van openbare instellingen en besturen. Ook particulieren, verenigingen en organisaties bewaren vaak zeer waardevol archief. Buiten de mogelijkheden voorzien in het Topstukkendecreet is er geen wettelijke bescherming voor dit archivalisch patrimonium.
De Archiefwet en het Archiefdecreet voorzien de mogelijkheid tot overbrenging naar het Rijksarchief of naar publiekrechtelijke archiefbewaarplaatsen. Tal van private archieven worden evenwel geschonken aan privaatrechtelijke archiefinstellingen, waarvan de collectie veelal is opgebouwd rond een bepaald thema.

De landelijke culturele archieven in Vlaanderen en Brussel maken deel uit van , dat de samenwerking tussen deze instellingen versterkt en expertise uitwisselt. Zijn leden zijn: ADVN - archief voor nationale bewegingen; Amsab - Instituut voor Sociale Geschiedenis; KADOC - Documentatie- en onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving; Liberas, Centrum voor de Geschiedenis van het vrije denken en handelen; Letterenhuis; Centrum voor Academische en Vrijzinnige Archieven (CAVA); Vlaams Architectuurinstituut (VAi); Archief en Museum voor het Vlaams leven te Brussel (AMVB); en het Rijksarchief.
Zij onderhouden, met de steun van de Vlaamse overheid, Archiefpunt, een netwerkorganisatie die zich bekommert om de zorg voor particuliere archieven. Archiefpunt beheert Archiefbank Vlaanderen, de online databank van private archieven.

Andere privaatrechtelijke archieven zijn onder meer het Koninklijk Belgisch Filmarchief (CINEMATEK), het Archief- en onderzoekscentrum voor Vrouwengeschiedenis (AVG), DACOB - Archief en Bibliotheek voor de studie van het communisme, Kazerne Dossin - Memoriaal, museum en onderzoekscentrum over Holocaust en mensenrechten, het CEDOM - Studie- en Documentatiecentrum van de Belgische vrijmetselarij, … Een overzicht is terug te vinden op de Erfgoedkaart. Verschillende organisaties, instellingen en bedrijven beschikken zelf over goed uitgebouwde archiefdiensten. Vermeldenswaard hierbij zijn zeker de universiteitsarchieven die vanuit een brede archiefwerking ook aan collectievorming doen buiten het eigenlijke werkterrein. Ook vele musea, erfgoedbibliotheken en erfgoedverenigingen leveren in die zin een bijdrage tot de versterking van het Vlaamse archiefwezen.

Steunpunten voor de archiefsector

Een belangrijk steunpunt voor de culturele archiefsector is FARO - Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed. Via opleidingen en overlegmomenten worden nieuwe initiatieven gestimuleerd en ondersteund.

Verder zijn er verscheidene dienstverlenende erfgoedorganisaties die zich toeleggen op thema’s die relevant zijn of aansluiten op de archiefsector. Zo is er Meemoo - Vlaams Instituut voor het Archiefdie zich inzet voor de digitale archiefwerking van organisaties in cultuur, media en overheid. De Werkplaats Immaterieel Erfgoed (WIE) zet zich voor iedereen in die met immaterieel erfgoed in de weer is, het Centrum voor Muziek- en Podiumerfgoed (CEMPER) adviseert, ondersteunt en begeleidt iedereen die met muziek- of podiumerfgoed in aanraking komt en het Vlaams Architectuurinstituut (VAi) maakt het publiek attent op het belang van een goed ontwerpen leefomgeving, stimuleert het maatschappelijk belang over het ontwerp van gebouwen/steden en verspreidt kennis over architectuur. Meer dienstverlenende erfgoedorganisaties kan je vinden via de Erfgoedkaart. Ook de erfgoedcellen die op lokaal vlak op basis van een convenant met de Vlaamse overheideen duurzaam en integraal erfgoedbeleid ontwikkelen, nemen archiefwerking mee in hun doelstellingen. Ondertussen zijn er 27 dergelijke convenanten - goed voor in totaal 211 lokale besturen - afgesloten.

Archiefopleidingen

• Van 1992 tot 2024 organiseerden de VUBrussel, de UGent en de KULeuven samen een archiefopleiding op academisch niveau: de Master na Master (ManaMa) Archivistiek: Erfgoedbeheer en Hedendaags Documentbeheer.
• De Master in de Erfgoedstudies van de Universiteit Antwerpen biedt een afstudeerrichting major Archivistiek.
• De Arteveldehogeschool in Gent biedt een graduaat Informatiebeheer: Bibliotheek en Archief aan.
• Histories vzw organiseert regelmatig een archiefopleiding voor heemkundige verenigingen en documentatiecentra. Provinciale vormingsinstituten richten dan weer geregeld opleidingen in voor medewerkers van lokale besturen.
• Voor permanente beroepsvorming en vervolmaking zorgen het steunpunt FARO, het Forum Afgestudeerden Archivistiek en Hedendaags Documentbeheer (FAAD) en de sectie Archief- en Hedendaags Documentbeheer van de beroepsvereniging VVBAD.
• Verspreid over heel Vlaanderen zijn er heel wat - vaak informele - overlegorganen die zich beraden over praktische problemen in het vakgebied en de mogelijke samenwerking er rond.
• De regionaal ingedeelde archiefinstellingen en sommige erfgoedcellen organiseren overlegmomenten en bouwen samenwerkingsverbanden uit (bv. voor de aankoop van zuurvrij materiaal).
• Het Brabantse Archivarissenoverleg en het Vlaams-Zeeuwse Archivarissenoverleg zijn grensoverschrijdende overlegmomenten voor Vlaamse en Nederlandse vakgenoten.
• FAAD (Forum Afgestudeerden Archivistiek en Hedendaags Documentbeheer) zorgde voor contacten tussen de afgestudeerden van de interuniversitaire opleiding en voor uitwisseling van vakkennis en praktijkervaring. Na het stopzetten van de Manama Archivistiek is het FAAD zich gaan richten op jongprofessionals als deel van de werking van de VVBAD.
• Op internationaal vlak is er de International Council on Archives (ICA), een niet-gouvernementele ledenorganisatie die door belangenbehartiging, het instellen van standaarden en het versterken van de professionaliteit van archivarissen de toegang tot archieven wil verzekeren.