Hoe onderzoek je je eigen collecties? Hoe faciliteer je onderzoek van anderen? Wil je een onderzoeksbeleid uittekenen voor je organisatie? In deze sessie zoeken het we samen uit. FARO doet verslag van het dossier erfgoedonderzoek en collega’s vertellen over hun onderzoeksprojecten en onderzoeksbeleid. We sluiten af met een plenair gesprek.

Onderzoek en erfgoedwerk. Over wat is en zou kunnen zijn.

Alexander Vander Stichele (FARO)

Onderzoek staat centraal binnen zowat iedere cultureel-erfgoedorganisatie. Zeker bij de collectiebeherende cultureel-erfgoedorganisaties, zoals de erfgoedbibliotheken, is dit het geval. Of zou het moeten zijn. De functie ‘onderzoek’ is immers een van de vijf basisfuncties die een collectiebeherende cultureel-erfgoedorganisatie moet opnemen wil ze gesubsidieerd worden volgens het cultureel-erfgoeddecreet. Uit een traject dat FARO, het Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed, samen met erfgoedwerkers uit een waaier aan cultureel-erfgoedorganisaties opzette rond het thema onderzoek; blijkt dat het met het onderzoek in de context van erfgoedwerk toch niet altijd zo vlot wil lukken. Er zijn nogal wat drempels die een performante onderzoekspraktijk in de weg staat. In deze sessie gaan we hier dieper op in. Daarnaast werpen we een blik op een mogelijke toekomst, waar onderzoek veel centraler in de werking van Vlaamse cultureel-erfgoedorganisaties staat.

Bemiddeling en verbinding: Onderzoek in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience

Marie-Charlotte Le Bailly (EHC)

De afgelopen decennia is de betekenis van onderzoek binnen universiteiten, culturele instellingen en de bredere samenleving aanzienlijk veranderd. Onderzoek moet inter- en multidisciplinair zijn, zijn impact moet zichtbaarder zijn en het moet meer op samenwerking en participatie berusten. De potentiële waarde van erfgoedbibliotheken, archieven en musea als onderzoekspartners wordt bovendien steeds meer erkend door onderzoeksfinanciers.

Onder het Cultureelerfgoeddecreet zijn de erfgoedbibliotheken geëvolueerd tot volwaardige erfgoedinstellingen die net als archieven en musea aan de vijf basisfuncties voldoen. Elk op hun eigen manier zetten zij sterk in zowel op de preservatie van als op onderzoek op en valorisatie van hun collecties. Zij doen dit met de focus op bepaalde thema’s en met een afgebakend verzamelprofiel. De erfgoedbibliotheken richten daarbij hun blik steeds meer naar buiten en zoeken naar samenwerkingen met hun kerndoelgroepen (studenten, onderzoekers en creatieve makers). Bemiddeling en verbinding door bibliotheekmedewerkers blijken sleutelfactoren te zijn bij het stimuleren van onderzoek op hun collecties. In deze bijdrage wordt onderzoek in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience onder de loep genomen.

Erfgoed tot leven brengen met DoeDat, het crowdsourcing platform van Plantentuin Meise

Ann Bogaerts (Plantentuin Meise)

Met DoeDat zet Plantentuin Meise volop in op Open Science. Dit meertalige crowdsourcingplatform nodigt iedereen uit om mee te helpen bij het digitaal ontsluiten van waardevol erfgoed. Vrijwilligers typen handgeschreven labels van oude herbariumspecimens over, waardoor unieke historische biodiversiteitsgegevens online beschikbaar worden via websites zoals botanicalcollections.be en GBIF.

Maar DoeDat gaat verder dan planten alleen. Door samen te werken met erfgoedinstellingen in binnen- en buitenland, breidt het platform zich uit naar andere domeinen. Denk aan het overtypen van oude brieven, postkaarten, foto’s of zelfs het herkennen van dieren op camerabeelden. Op die manier helpt DoeDat bij het bewaren én delen van zowel natuurlijk als cultureel erfgoed.

Door de inzet van een groeiende groep enthousiaste vrijwilligers versnelt DoeDat de digitalisering van collecties. Het laat zien hoe burgerwetenschap niet alleen waardevolle data oplevert, maar ook mensen dichter bij wetenschap en erfgoed brengt.

Het materiële boek in digitale tijden. Erfgoedbibliothecarissen als onderwijzers?

Maartje De Wilde (Bijzondere Collecties, UAntwerpen), Steven Van Impe (EHC), Tjamke Snijders (KU Leuven Bibliotheken)

Door de snelle technologische ontwikkelingen verschuift de aandacht van academici in onderwijs en onderzoek steeds sterker naar het digitale: de focus gaat o.a. naar Digital Humanities, Data Analysis en Artificial Intelligence. Daardoor is er minder ruimte voor het onderhouden van traditionele boekarcheologische vaardigheden die nog altijd een fundament vormen van verschillende onderzoeksdisciplines. Dit heeft tot gevolg dat studenten zich minder competent voelen om boekhistorisch onderzoek te doen, waardoor de leeszaal van erfgoedbibliotheken een deel van haar relevantie dreigt te verliezen.

In Leuven en Antwerpen vragen we ons af of bibliothecarissen vanuit hun expertise het traditionele onderwijs in de boekhistorische hulpwetenschappen kunnen ondersteunen. Om dat te testen organiseerden we de afgelopen jaren workshops waar studenten werden opgeleid in de materialiteit van boeken, met aandacht voor de productie, distributie en consumptie. Studenten leren hoe een boek in elkaar zit en krijgen uitleg over collatieformules, de fingerprint-methode, boekbanden, grafische technieken enzovoorts. In Antwerpen zette men ook in op tutorials om de zoekvaardigheden in catalogi te versterken.

In deze sessie bespreken we een aantal cases, gaan we in op de feedback van deelnemers en onderzoeken we in hoeverre we een meetbaar verschil maken. Uiteindelijk gaan we samen in op de vraag of het geven van workshops een zinvolle aanvulling vormt op bestaande curricula en en bespreken we de duurzaamheid van deze methodiek.

Plenair gesprek over erfgoedonderzoek in bibliothecaire collecties